کابل پرس

فاصله ی دور محمود طرزی از شعر!

2011-10-30T20:26:00Z

نشر نخست در کابل پرس^?: يكشنبه 24 اوت 2008

نوشته هایی از محمود طرزی (1865- 1933 میلادی) را که او به عنوان شعر ارايه کرده بود، با اين نيت در فضای باز قرار داده ام تا یک چشم انداز از آنچه ما به عنوان ادبيات در صد سال اخیر داشته ایم، ترسیم شود. بويژه اينکه نویسندگان جوان تنها با کلی گویی هایی درباره ی کار طرزی مواجه شده اند. در اين کلی گویی ها درباره ی طرزی و کار او، بيشتر توصيف و تمجيد با عناوين مختلف از جمله "پدر روزنامه نگاری افغانستان" شاعر شیوا بیان و پراحساس زبان فارسی، علامه و..آمده و از نقد بی پرده ی نوشته های او خبری نیست.

در اينجا من به طرزی روزنامه نگار و اینکه آيا ناميدن وی به عنوان پدرروزنامه نگاری افغانستان بجا يا نابجاست کاری ندارم. بررسی کار او در عرصه ی روزنامه نگاری و آنچه وی با امکانات گسترده ی دربار و در چاپخانه ی سلطنتی انجام داده و مقایسه ی "سراج الاخبار" با اولين نمونه های روزنامه و جريده در کشورهای منطقه مثلا در ايران "کاغذ اخبار" يا " وقایع اتفاقیه" که چند دهه پيش از " سراج الاخبار" منتشر شده بود و همچنين سبک سنگين کردن مقالات طرزی را به مجالی ديگر می گذارم. بديهی ست که بحث انديشه و عملکرد سياسی آقای طرزی نيز در جای خودش بايد مورد بررسی قرار گيرد.

دراينجا بيشتر مايلم نوشته های او را که به عنوان شعر منتشر شده، مورد نقد و ارزيابی قرار دهم و تاکيد کنم که محمود طرزی با شعر بسیار فاصله داشت و نمی توان نام او را شاعر گذاشت. ضمن اینکه بارها در همان کلی بافی ها درباره ی طرزی، خوانده ام که نوشته اند او قلمی روان داشت. اين نکته نيز جای بحث دارد و به نظر من، عکس آن، طرزی در بسیاری از موارد، بجای استفاده از کلمات زيبا، ساده و روان فارسی، کلمات سنگين عربی را، آن هم گاهی با اضافه کردن الف و لام و موارد گوناگون پسوند و پيشوند عربی بکار می برد. يا حتا کلمات انگليسی را در سراج الاخبار خود بکار می برد که برابرهای فارسی و روان آن موجود بود. کافی ست مروری کوتاه بر متون باقی مانده از سده های قبل داشته باشیم و آثاری را بیابیم که بارها و بارها به مراتب پخته تر، روان تر و دلنشین تر از نوشته های محمود طرزی ست.

تقريبا تمام نوشته های محمود طرزی در "مطبعه دارالسلطنه کابل" چاپ شده و از اين ميان چند کتاب مانند "ادبدرفن"(که باید ادب در فن باشد) و" پراکنده" چيزهایی ست که به اصطلاح غزليات وی می باشد. آقای محمود طرزی چند کتاب ديگر هم دارد که بيشتر به کشکول می ماند و در آن هر چه به ذهنش رسیده جمع آوری کرده و جملاتی بر آن نوشته است. به نظر من اين کشکول ها مانند "از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی" چندان اعتباری ندارد و اگر چنانچه کدام مصرع و بیتی از کدام شاعری در آن باشد که شعر باشد، آن را بايد به حساب شاعر آن گذاشت و نه جناب محمود طرزی. کما اينکه دفترهای شعر بسیاری از آن شاعران در دسترس می باشد و آقای طرزی از يک شعر خوب مثلا فقط مصرع و بيتی از آن را آورده و بعد شرحی از ظن خود بر آن نوشته است.

برای نمونه جناب طرزی تنها اين مصرع از مثنوی مولانا را بدون نام شاعر آورده که:

"دشمن طاووس آمد پر او"

و بعد چنين ظن خود را نوشته اند:

"منتبح و محقق گرديده حيوان بيچاره پاره پاره گرديد."

که آنچه جناب طرزی برداشت کرده اند، ابتدایی ترین و سطحی ترين برداشت ممکن از شعر مولاناست :

.../خون دويد از چشم همچون جوی او/ دشمن جان وی آمد روی او/ دشمن طاووس آمد پر او/ ای بسی شه را بکشته فر او/ گفت من آن آهوم کز ناف من/ ریخت اين صياد خون صاف من/...

در کنار اين آقای محمود طرزی چندين نوشته از نويسندگان عثمانی مانند ضيا پاشا که در قالب ترجيع بند چیزی به عنوان شعر ارايه داده را، بصورت موزون، به فارسی البته نه کامل، ترجمه کرده و در کتاب خود گنجانده است.

برای نمونه :

...سبحان من تحیر فی صنعه العقول/ سبحان من بقدرته یعجز الفعول/.../
آنکو صباح را شب و شب را نهار کرد/ دیرا تموز و فصل خزان را بهار کرد/ نزع حیات حی کند و حی مردگان/ کرد از غبار آدم و بازش غبار کرد/...سبحان من تحیر فی صنعه العقول/ سبحان من بقدرته یعجز الفعول/...

به نظر من آقای طرزی وقت خود و امکاناتی را که در دربار برای چاپ و نشر داشت ، برای ترجمه و نشر نوشته هایی مانند نوشته های ضیا پاشا تلف کرده است. امکانات آقای طرزی برای ديگران که خارج از دربار بودند تقريبا غير قابل دسترس بود. برای خواننده ی فارسی که تاريخ پرباری از شعر سنتی دارد، نوشته های ضيا پاشا و ترجمه ی فارسی – عربی جناب محمود طرزی هيچ لطف و ارزشی نداشته و ندارد. بهتر اين بود که محمود طرزی بجای اين چيزها حداقل مانند تلاشی که در معرفی "ژول ورن" نويسنده ی فرانسوی کرده بود، چند شاعر چيره دست مانند "پل والری" را که اتفاقا هم دوره ی او بود، به خواننده ی افغانستان می شناساند. هدر دادن امکانات برای شناساندن ضیا پاشا و اهدای ترجمه های نوشته های او به وزير داخله ی عثمانی، هيچ تلاشی برای رشد ادبيات در جایی که افغانستان می نامندش محسوب نمی شود و فقط خصلتی درباری از جناب طرزی را می رساند.

با توجه به اينکه نسل نويسندگان و شاعران معترض و نوآور عثمانی (بعد ترکيه)، مانند ناظم حکمت تقريبا يک گام کوتاه از محمود طرزی فاصله داشتند، آقای طرزی بهتر بود، به معرفی ادبياتی از حوزه ی عثمانی می پرداخت که زمينه های نوآوری و خلاقيت نسل بعد نویسندگان ترکیه و نویسندگان چند کشور دیگر را فراهم کرده بود. با اين کار می شد گفت به ادبيات افغانستان هم کمکی شده است. ناظم حکمت جوان، ناظم حکمت زندانی و ناظم حکمت تبعيدی، در واپسین سال های حيات محمود طرزی به عنوان يک شاعر سنت شکن و شورشی در حوزه ی عثمانی کاملا شناخته شده بود و در حالی که طرزی در استانبول بود، ناظم به يکی از مطرح ترين چهره های شعر جهان تبدیل شد.

سبحان من تحیر فی صنعه العقول/ سبحان من بقدرته یعجز الفعول؛ هيچ کمکی به ادبيات افغانستان و نویسنده و شاعر آن نمی کرد و نمی کند. علی رغم داعیه ی نوگرایی که محمود طرزی داشت و يا کلی گويان درباره ی او دارند، اين فقط تصویر متفاوتی از او را به عنوان کسی که از ادبيات فاصله ی دور داشت نشان می دهد.

به نظر من طرزی علاوه بر دانش کم و ناقص در زمينه ادبيات سنتی، در يک تضاد نيز گرفتار بود و هنوز نتوانسته بود از سنت های ادبی فاصله ی لازم را بگيرد. علی رغم اينکه با فضای ايران، عثمانی، فرانسه و برخی کشورهای عربی آشنایی داشت و می توانست معلومات خوبی از جريان های ادبی در آن کشور ها بدست آورد و به جامعه ی افغانستان معرفی کرده و خود نيز از آن بهره برد، عکس برخی موضع گيری های سیاسی و اقتصادی اش، عجيب درگير سنت بود. برای همين نتوانست کوچکترين قدمی در راه رشد و بالندگی شعر بردارد. کاری که در نیمه ی دوم عمر طرزی، در عثمانی با شعرهای ناظم حکمت، در ايران با شعرهای نيمايوشيج و حدود بيست تا سی سال بعد از مرگش در شعر عرب با شعرهای نازک الملايکه و عبدالوهاب البياتی رقم خورد. در فرانسه نيز تقريبا هم دوره ی وی، پل والری نوآوری های خاص خودش را در ادبيات فرانسوی انجام داد و بر ادبيات کشورهای ديگر تاثير گذاشت.

اگر يک مقایسه ی ساده ميان کارهای محمود طرزی و علی اکبر دهخدا که هر دو روزنامه نگار نيز بودند داشته باشیم، فقط لغت نامه ی دهخدا کافی ست که بر تمام به اصطلاح شعرها و کشکول های طرزی برتر باشد. محمود طرزی تقریبا 15 سال از علی اکبر دهخدا سن بيشتری داشت. يا اگر آنچه از محمد تقی بهار بجا مانده است را بنگريم، تنها سبک شناسی بهار کافی ست که نام او را جاودانه سازد. بهار نيز حدود بيست سال از محمود طرزی جوان تر بود.

متاسفانه دانش کم طرزی از ادبيات سنتی و بيم او از نوگرایی در شعر نتوانست او را از چند کشکول و سطوری سست و بدون خلاقيت ادبی همراه با ضعف های آشکار در همان شعر سنتی فراتر ببرد. حتا در خواندن نوشته های او که به عنوان شعر منتشر کرده، ديده می شود که در جاهایی موارد ابتدایی شعر سنتی مانند وزن و قافيه و رديف را رعايت نکرده است. در کنار اين نوشته های او از عناصر شعر تهی می باشد و به اصطلاح قدما اگر وزن و رديف و قافيه اش هم درست ترتيب شده باشد، او يک ناظم است و نه يک شاعر.

برای نمونه در نوشته ی زير به شیوه ی سنتی، علاوه بر قافیه، وزن "مفعولُ فاعلاتُ مفاعيلُ فاعلن" را نيز باخته و يا باز هم به قول قدما بيش از اندازه از اختيارات استفاده نموده است:

يک کاينات پر عظمت شد حواس خمس/ از جمله هستی پربرکت شد حواس خمس/ در اينجهان هرآنچه که بينی و بشنوی/ ور می چشی و می شمی شد در حواس خمس/ در گوش و چشم و بینی و کامست این حواس/ بنگر که کاينات بود در حواس خمس/ آن لمس قوتيست که در جمله وجود/ موجود بود و پوره نموده حواس خمس/ و....

يا در نمونه های زير که نشان می دهد جناب آقای محمود طرزی در موارد ابتدايی شعر سنتی نيز مشکل دارند. وزن سکته های مشخص دارد و از قافيه اش هم خبری نيست.

هلال سرخ/ دانی که چیست معنی لفظ هلال سرخ/ باشد هلال زرد و چرا شد هلال سرخ/ ای جان بدان که نیست سماوی هلال سرخ/ باشد زمینی بهر بشر شد هلال سرخ/ يک هييت شريفه ز جمعيت بشر/ در عهده کرده خدمت و نامش هلال سرخ/ هرجا که جنگ و قتل و قتال و مرض بود/ حالا مدد کند به طبابت هلال سرخ/ و....

يا در نوشته ی زير باز هم به همان شکل موارد ابتدایی شعر سنتی را رعایت نکرده و حتا رديف را هم باخته است. ضمنا فراموش نکنيم که نام کتابش را آقای طرزی مانده است مجموعه غزليات:

زمانه ایست که الزام بود تفنگ و کریچ/ جهان جهان تفنگ و زمان زمان کریچ/ زبون کشست بشر چونکه بی صلاحت دید/ نهد اساس مهیا بکن تفنگ و کریچ/ تفنگ و، توپ و، کریچ و، فیوز و، ديناميت/ هرآنقدر که فزون شد نه بينی ضرب کريچ/ و...

يا در اين نوشته که با آوردن تخلص "محمود" در وصف تجارت نوشته اند و بهتر بود آن را تبديل به مقاله ای می کردند تا اينکه نامش را غزل و شعر بگذارند:

ای تاجر بازار هنر چيست تجارت/ دانی که تجارت چه بود کيست تجارت/ سرمایه بازار ترقی ممالک/ هرگز نشود پیش اگر نیست تجارت/ از جمله چار عنصر دولت که شد ارکان/ خاک عنصر زرع است آبيست تجارت/.../ محمود تجارت نبود سهل و تمسخر/ فنیست تجارت همه علمیست تجارت/

يا در نمونه ی نوشته ی ايشان که به عنوان غزل عرضه کرده اند دقت کنيد و ببينيد که چگونه سر تا پا قافيه و رديف و وزن "مفعولُ مفاعيلن مفاعيل" را باخته اند:

علم است چو جان، جسم است مکتب/ نور است عرفان، چشم است مکتب/ فیض و سعادت و ترفیع و عزت/ کر شوق داری، اينست مکتب/ مکتب چه باشد، سرچشمه علم/ آب حیات است جاری بمکتب/ اولاد مکتب اولاد علم اند/ ام است مکتب اب است مکتب/ نبود برادر کاهی برابر/ با یار مکتب، رحم است مکتب/ از فیض لطفت ای شاه عرفان/ تاسیس گردید هر نوع مکتب/ محمود گوید با نثر و با نظم/ مدح و ثنایت اسم است مکتب.

يا جناب محمود طرزی باز هم ثابت می کند که هيچ تسلطی بر لوازم ابتدایی آنچه ادعا می کند به عنوان غزل نوشته، ندارد:

علم و فن نبود اگر نبود کتاب/ جهل بگريزد چو پيدا شد کتاب/ جايی فيض رحمانی بود/ جان و رمانی را بيابی در کتاب/ می شناساند ترا بر حال تو/ بعد از ان از حق کند آگه کتاب/ صدهزاران مکتب ار باشد چه سود/ چون نباشد بهر آن لکها کتاب/ مونس و ناصح شفیع و رهبر است/ همدم و یار و معلم شد کتاب/ مطبعه ماشین علم و فن بود/ هست محصولات علم و فن کتاب/ کر کتب محمود نبود در جهان/ کی شود منظوم عالم بی کتاب

يا باز هم به نوشته ی زير که گویی در وزن "فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن " است دقت کنيد که چگونه وزن آن بهم می ريزد و باز هم از قافيه اش هم خبری نيست:

بهر هر کاریکه داری زود شو برخيز صبح/ چونکه وقت فیض باشد زودشو برخير صبح/ صبح خيزی شهپر پرواز اوج مدعاست/ گر تو خواهی صید مطلب زود شو برخيز صبح/ صبحدم تاثیر انفاس مسیحش در بغل/ عبرتی گیر از بهایم زودشو برخیز صبح/ جمله طیر و وحش و پروانه نباتات و هوام/ جان ز فیض صبح گیرد زود شو برخیز صبح/ شب نشینی صبح خواهی را دهد بارای عزیز/ صبح خوابی شد فلاکت زود شو برخیز صبح/ شب بخواب و صبح برخیز و خدا را یاد کن/ کار کن در دین و دنیا زود شو برخیز صبح/ صبح صادق فیض خالق را نمایان می کند/ بشنو ای (محمود) طرزی زود شو برخیز صبح

آيا واقعا لازم است که در اينجا توضيح دهم قافيه و رديف و وزن چيست و وقتی يکی می خواهد غزلی بنويسد بايد آن چه ويژگی هایی داشته باشد؟ باز هم در نوشته ی زير از آقای طرزی ببينيد که چگونه ايشان ابتدايی ترين مسايل شعر سنتی و غزل را رعايت نکرده است:

وقت نقد است و ز نقد خود بگير و زود باش/ نقد را سرمایه ساز و کار کن هم زود باش/ وقت کر ضایع کنی نقد و سرو سر مایه ات/ میشود مفقود و هشدار و بتاز و زود باش/.../ ریل را بنگر تو ای محمود و عبرت گیر زود/ زودباش و زودباش و زود باش و زودباش

من نمی دانم چه نيازی بود که جناب محمود طرزی بخواهد زور بزند چند سطری دست و پا شکسته و ناقص و بدون رعايت کردن ابتدايی ترين موارد شعر سنتی بياورد و نام آن را غزل بگذارد. شايد محمود طرزی در اين فکر بوده است که می تواند آنچه در ذهن دارد را از راه شعر بهتر به مردم منتقل کند. اما با وصف اين فکر اشتباه که شعر يک بارکش است، دليلی نمی شود که او دست و پا شکسته ترين نوشته های خود را که بی ذوقی و بی مايگی جناب را در شعر می رساند ، شعر جا بزند و با امکانات گسترده ی چاپخانه ی سلطنتی منتشر کند. ما با توجه به شرايط و دوره ای که جناب طرزی در آن بود، گيريم که هيچ تلاشی برای دريافت نوگرایی از وی نخواهيم، اما اين توقع می رفت که وقتی نام چيزی را "غزل" می ماند، به ابتدایی ترين ابزار شعر سنتی آگاه باشد.

لزومی هم ندارد که در يک جامعه همه شاعر باشند. آقای طرزی می توانست، عوض آن در نوشتن مقالات خود بيشتر وقت می گذاشتند و مقدمه را "المقدمه" ننویسند و نوشته ای پيراسته، با افکاری که در سیاست و تجارت داشتند را ارايه می کردند. يا جناب آقای طرزی می توانست امکانات چاپ و نشر سلطنتی را در انحصار شخصی خود و اطرافيانش در نمی آورد و به ديگران هم فرصت چاپ و نشر می دادند. امکانات چاپ و نشر، نه از دارايی های شخصی جناب طرزی بود و نه از دارايی های شخصی جناب امان الله. اگر جناب طرزی می خواست خوبی های مکتب و تجارت و کتاب و علم و دانش را ترويج کند و تصور می کرد از راه شعر بهتر اين کار شدنی ست، از چند ناظم يا شاعر که به موارد ابتدایی مانند وزن و قافيه و رديف آشنایی داشتند و از ذهن منسجمی برخوردار بودند، می خواست چنين کنند و ما هم توقع شعر از آنان نداشتیم و به نفع مکتب سازی در کشور، از خير شعر بودن و يا نبودن آن می گذشتیم.

به نظر من ما بايد کلی بافی ها درباره ی گذشته را کنار بگذاريم و اگر می خواهيم قضاوتی انجام دهيم، درست و سنجيده اينکار را کنيم. تبليغ اينکه محمود طرزی شاعر بوده است، با نوشته هایی که به هيچ عنوان به شعر نمی ماند، نشان می دهد که چگونه به شعر ظلم شده است و می شود.

باز هم تاکيد می کنم که عملکرد محمود طرزی به عنوان اهل سیاست بايد بصورت جداگانه مورد بررسی قرار گيرد و اما وقتی ما با کار طرزی به عنوان نويسنده و شاعر برخورد می کنيم، حداقل انتظار، تسلط بر ادبيات سنتی ست و تلاش هایی که بايد برای معرفی ادبيات نوگرای کشورهای ديگر می کرد.

به نظر من اگر محمود طرزی شناخت خوبی از ادبيات سنتی می داشت، با شناخت و دريافت از ادبيات بالنده ی سرزمين های ديگر، اگر خود نمی توانست، می توانست برای نسل بعدش زمينه ی ظهور ادبيات نوگرا را در افغانستان فراهم کند که چنين نشد. آقای طرزی در دوره ای زندگی می کرد که آهنگ نوگرایی در ادبيات کشورهای مختلف نواخته شده بود و اتفاقا او مستقيم يا غير مستقيم با تحولات در اين کشورها ارتباط داشت.

آنچه از محمود طرزی به عنوان شعر بجای مانده است، هيچ کمکی به شاعر دوره ی خودش و بعد از خودش نکرده و نمی کند. نسل امروز اگر بخواهد در جهت نوگرایی ادبی گامی بردارد، به نوشته های سست طرزی در شعر اتکایی کرده نمی تواند و برای همین نوگرایی يا عدم نوگرایی خود را با بر هم زدن روش سنتی شعر در استفاده از وزن های عروضی و قافیه و رديف، به عنوان مثلا شعر نیمایی معرفی می کند. نيمایی که حدود سی سال از محمود طرزی جوان تر بود و اکنون شعر فارسی چنان رشد کرده که شعرهایش کاملا شعرهای سنتی در شعر فارسی محسوب می شود.

منبع نوشته های محمود طرزی: کتابخانه ديجيتالی افغانستان/ عکس از ویکی پدیا

در فضای باز!

اگر منتقدی در زمانش نوشته های طرزی را نقد می کرد و ثابت می ساخت شعر نيست، حالا وضع ادبيات بهتر بود!

سه شنبه 19 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

ادبيات را جدی تر بگيريم. به قول ماريو بارگاس يوسا نويسنده ی پرويی، ادبيات آتش است.

کهنه گرایی با ادعای نوگرایی!

چند نوشته از رازق رویین در فضای باز

يكشنبه 17 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

لطيف ناظمی شاعر نیست!

در حق شعر ظلم می شود!

جمعه 8 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

داستان نويس، حافظه و دروغ!

"نازی جان همدم من"، نوشته ای از اکرم عثمان در فضای باز

سه شنبه 12 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

چند درصد شعر؟

دو نوشته از لطيف ناظمی در فضای باز

دو شنبه 17 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در حق شعر ظلم می شود!

به بهانه ی درگذشت بيرنگ کوهدامنی

پنج شنبه 13 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

چند نوشته از ناتور رحمانی در فضای باز

يكشنبه 30 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در ادامه ی در حق شعر ظلم می شود

پاسخی به طرفداران راوا و بيرنگ کوهدامنی

يكشنبه 13 ژانويه 2008, نويسنده: کامران میرهزار

"در فضای باز" کابل پرس^?

دورانِ نوِ فارسی

مصاحبه‌ی اینترنتی با داریوش آشوری

چهار شنبه 13 فوريه 2008, نويسنده: کامران میرهزار

از سرزمين اسطوره های چند رگه

يک روايت از آوارگی

يكشنبه 9 مارس 2008, نويسنده: کامران میرهزار

کهنه گرایی با ادعای نوگرایی!

2008-08-17T14:37:00Z

در حالی که بیشتر از صد سال از بوجود آمدن جريان های نو در شعر جهان می گذرد و در حدود صد سال اخیر شعر فارسی با ظهور جريان های نيمایی، آزاد، سپید، حجم و فرم های تازه ای که متکی به حرکت های جمعی نیست، به حیات خود ادامه می دهد، در افغانستان برخی با برداشت های کج، بی اعتبار و ضد جريان نوگرایی به عنوان پیشگامان عرصه ی نوگرایی در شعر معرفی شده اند. متاسفانه اين عده با کمک حلقه ی رفقا و رسانه هایی که در اختيار دارند، همچنان که ناشاعری مانندلطيف ناظمی را به عنوان شاعر و آن هم از نوع برتر آن جا می زنند، در نبود کتاب و منبع و نقد ادبی در افغانستان، باعث سردرگمی و از بين بردن استعدادهای جوان نيز می شوند. در حلقه ی رفقا، هر ناشاعری که چند جمله ای سرهم کرد، شاعر می شود و پس از چند صباحی کتابی منتشر کرده و از او به عنوان پيشگام و تهمتن و رستم و...زبان و شعر ياد می شود. متاسفانه نوشته های اين جماعت درست و اصولی مورد نقد قرار نگرفته و در آن چيزهایی هم که نوشته شده، بيشتر از آنکه به ادبيات پرداخته شده باشد، برداشت هایی سياسی می باشد که بهتر است در رقابت های سياسی خودشان طرح شود و نه جایی که قرار است بحث، بحث ادبيات و نقد ادبی باشد. در افغانستان متاسفانه حتا خوش ادعا ترين جريان های سیاسی اش سر در آخور اين و آن دارد و ضمن آن، تصور سیاسی خود را در نقد و بررسی آثار افراد دخيل کرده اند، بدون آنکه آگاهی از ادبيات و نقد ادبی داشته باشند.

و اما چند نوشته از جناب آقای "رازق رویین" که برای ايشان نيز القاب و عناوينی اين چنينی تراشيده شده است:

رویین ، یکی از درخشانترین چهره های شعر و ادبیات معاصر افغانستان است/ سومین گزینه شعرهای شاعر پیشگام دکتر رازق رویین در بلغاریا از چاپ برآمد. رویین به حق یکی از راهگشایان شعرنیمایی کشور افغانستان است/ فرزانه گرانمایه و شاعر شهیر دیگر میهن ما آقای داکتر رازق رویین/ و...

و اما من می خواهم با تاکيد بگويم که حداقل نوشته هایی که در ادامه ی همين مطلب از رازق رویین آمده و حلقه ی رفقا با اشاره به همين نوشته ها و يا نوشته هايی از اين دست وی را به عنوان پيشگام معرفی می کنند، هيچ رنگ و بوی نوگرایی نداشته و با برداشتی کج از نوگرايی، به ضد نوگرایی تبديل شده است.

اين پیشگامان دروغين نوگرایی در شعر، معمولا از دو راه به خطا رفته اند که مایلم آن را شرح دهم:

اول: متاسفانه تصور و درکِ انقلابی که علی اسفندیاری معروف به نیمایوشیج آن را در شعر فارسی طرح کرد و به عنوان شعر نیمایی مشهور شد و با شعرهای درخشان شاعر ما مهدی اخوان ثالث به اوج خود رسید، بصورت ناقص در افغانستان در آثار مدعیان نوگرایی تبارز کرد.

اگر قرار بود که همان ذهن کهنه و وارفته، با برهم زدن قواعد سنتی و آنچه مثلا در " المعجم فی معاییر اشعار العجم" "شمس قیس رازی" به عنوان چارچوب معرفی شده، به شعر نو بيانجامد، بهتر که همان قواعد عروض و قافيه استوار باشد و نسخه ی المعجمی که در اندازه ی خود، معیار و محکی برای شاعر بودن و نبودن يکی تلقی می شد و نيازی به ظهور شعر نيمایی و پس از آن جريان های ديگر نبود.

بماند اينکه خود شعر نيمايی اکنون به جزيی از تاريخ شعر تبديل شده و به حکم اينکه شعر، زمانی شعر است که خلاقيت و آفرينشی در آن باشد و شعر نيمایی اکنون خود به شعر سنتی تبديل شده اما به ظاهر پيشگامان شعر نيمایی در افغانستان، با برداشت ناقض از حرکت نيما و چند دهه بعد از او، محصول ذهن فرسوده و سنتی خود را با کوتاه و بلند کردن سطرها به عنوان شعر نیمایی جا می زنند. اين عده تصور می کنند که اگر وزن و قافیه آنچنان که شمس قیس رازی در سده هفتم قمری گفته کنار بگذارند و سطرها را کوتاه و بلند کنند و قافیه را هر جا دلشان بود بگذارند، آنچه روی کاغذ می آورند شعر است و آن هم شعر نيمایی.

بسیار دردناک است که ما در افغانستان ناچار می شويم حدود 85 سال پس از سروده شدن "افسانه" ی نیما و حدود 50 سال پس از مرگ وی، به اين پيشگامان دروغین تذکر دهیم که شعر نيما شعر سنتی شده است، با این هم، با ذهن سنتی و فسیل شده نمی توان شعر نیمایی نوشت.

نيما در سال 1327 شمسی نوشته است:

می تراود مهتاب / می درخشد شب تاب / نیست یک دم شکند خواب به چشم کس ولیک / غم این خفته ی چند/
خواب در چشم ترم می شکند / نگران با من استاده سحر / صبح می خواهد از من / کز مبارک دم او آورم این قوم به جان باخته را / در جگر لیکن خاری / از ره این سفرم می شکند / نازک آرای تن ساق گلی/ که به جانش کشتم/ و به جان دادمش آب / ای دریغا به برم می شکند/ دست ها می سایم / تا دری بگشایم / بر عبث می پایم / که به در کس آید / در و دیوار به هم ریخته شان / بر سرم می شکند/ / *** می تراود مهتاب / می درخشد شب تاب / مانده پای آبله از راه دراز / بر دم دهکده مردی تنها / کوله بارش بر دوش / دست او بر در، می گوید با خود: / غم این خفته چند / خواب در چشم ترم می شکند

پیشگامان شعر نیمایی در افغانستان از نوع لطيف ناظمی و رازق رویین اما دهه ها پس از نیما، با عدم درک آنچه وی مرادش بود، کاپی هایی را پشت سر هم ردیف کرده اند که فقط بیانگر ذهن وارفته ی خود آنان است . نه سخن تازه ای، نه تصویر و تخیل تازه ای و نه فضایی تازه. فقط و فقط گویی انقلاب نیما، برای ذهن های تنبلی بوجود آمده که از خم و پیچ وزن و قافیه و ردیف گذشته، حضرات را به شاعری برساند.

حال با ذهن فرسوده و منجمد حضرات، وقتی شعر بدون وزن و قافیه می نویسند چه شاهکاری خواهد شد؟

دوم:اين خود يا رفيق آنان را پيشگام خوانده، برای اينکه به ظاهر نشان دهند که دستی بر آتش دارند و وزن و قافيه می دانند و ضمن آن نوگرا هم تشریف دارند، خود را پیشگام "غزل نو" معرفی می کنند. من قبلا در نقدی که بر چند نوشته ی لطيف ناظمی با عنوان " لطيف ناظمی شاعر نيست" داشتم، گفته ام که آنچه به عنوان غزل نو با استفاده از امکانات گسترده ی چاپ و نشر دولتی در ایران راه افتاده در حقیقت برای زمین گیر کردن جریان حقیقی شعر که شعری کاملا غیر سنتی ست، راه اندازی شده و در سطحی بسیار پایین تر از شعر دوره ی بازگشت می باشد. اين گروه مدعی می گویند که جهان نو و دید تازه را با استفاده از چارچوب های سنتی و همان وزن و قافیه در شعر بروز می دهند. در حالی که این افراد مانند آنچه در بالا توضيح داده ام، به خطا می روند. اگر عده ای هنوز محصول ذهن منجمد خود را با کم و زیاد کردن اندازه ی سطور، به عنوان شعر نیمایی جا می زنند، این عده نیز با زندان کردن مفاهیم و نگاه جدید در چارچوب های سنتی، در حق شعر ظلم می کنند.

در شعر باید چیزهایی را از دست داد تا چیزهای تازه ای بوجود آورد. اگر نتواند مفهوم و محتوای یک نوشته به عنوان شعر از راه فرم و ساختار آن به رخ کشیده شود و فرم و ساختار، سازی برای خود بزند و مفهوم آن ساز دیگری، پس کار شاعر چه می شود و اين شاعر چکاره است؟ از سویی وزن و قافیه و ردیفش می گوید سنتی ست و از سویی زور می زند که بگوید نه سنتی نیست. به نظر من این جریان به نوعی به همان سیستم سنتی یاری می رساند و می کوشد که چند صباحی دیگر سنت را با رنگ کردن آن حاکم نگاه دارد. وانگهی این چند، خود یا رفیق آنان را پیشگام خوانده، هیچ کدام نوآوری ندارند و حتا همان مفهوم جدید را نیز در آنچه خود به عنوان غزل نو مدعی آن اند، نیاورده اند. نوشتن های آنان هيچ رنگ و بوی امروزی ندارد و همان مفاهیمی کلی مانند غم و شادی و عشق و دوری ست که به مراتب پیشینیان و حتا معاصران از آنان بهتر نوشته اند.

باز هم تاکيد می کنم که بسیار دردآور است ما در افغانستان، پس از گذشت بيش از صد سال از ظهور جریان های نو شعر، 85 سال پس از ارايه ی مانيفست شعر نو با شعر افسانه ی نیما و پس از گذشت حدود 50 سال از مرگ نيما و ظهور جريان های پیشرو در شعر فارسی، همچنان می خواهیم مسایل ابتدایی شعر را به حضراتی که داعیه ی پیشگامی در افغانستان دارند، گوشزد کنيم.

لطيف ناظمی شاعر نیست!

در حق شعر ظلم می شود!

جمعه 8 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

چند درصد شعر؟

دو نوشته از لطيف ناظمی در فضای باز

دو شنبه 17 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در حق شعر ظلم می شود!

به بهانه ی درگذشت بيرنگ کوهدامنی

پنج شنبه 13 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

چند نوشته از ناتور رحمانی در فضای باز

يكشنبه 30 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

چند نوشته از رازق رویین:

یک روز نام یاد تو میماند

دیدم که ماه در گذرباد

خوناب اشک روشن خود را

یک قطره می مکید که میدانست

فردا رهین منت خورشید است

«»«»«»«»

در من حضور تست که جاریست

ایکاش همچنان

در چشمهای خوب تو باری

من نیز ماه آخرشب بودم

«»«»«»«»

فردا سلامتم به سلامی بخش

زیرا لبان خستهء ما دیگر

آهنگ گفتن و نشیندن را

تکرار میکنند.

«»«»«»«»

فردای من

فردای ما

امروز را،

در چشمه سارچشم غریبم

جاری کن

بگذار آفتاب دو چشمت نیز

همواره خاک رستن ما را

بنوازد

یک روز نام یاد تو میماند.

یک روز نام یاد تو میماند

دیدم که ماه در گذرباد

خوناب اشک روشن خود را

یک قطره می مکید که میدانست

فردا رهین منت خورشید است

مرثیه یی در مرگ پرنده

پرندهء کوچکی بود

که عمری خواند

آوازش لالایی کودکی من بود

قلبش باغی بود پرگل

و عطش دیدار که او را می آزرد

مرا غمزده می کرد

نادره پرنده یی بود

پرهاش رنگ روشن دوستی داشت

و آشیانه اش همواره

هفت سین آواز کودکانش بود

نیایش از سمرقند ( کنت مند ) بود

و مهاجرت را سرودی داشت

در پر

که هنگام پرواز

خاطره های کودکیش را

تداعی میکرد

بر گردن ظریفش

طوقی از برده گی قفس بود

و رشته مرواریدی از اشکهای جاری مصایب

و خاک کوچک خانه اش

که همه هستیش بود

که یلغار کودکانش

یکروز
آنرا از او گرفت

وقتی میخواند

غمهایش را

آشیانی داشت در کوهستانهای پر برف البرز

که سالها

زال را آنجا

در قصه ها و غصه هایش

پرورده بود

آواره گیم ،

کودکیش را می مانست

در چاهسار ظلمت مشرق

*
اندوهانش زمینگیرم کرد

در چهار فصلی که مرگ می بارید

و سرمای جانسوز

استخوان آدمی را میکاوید .

من پرندهء کوچکم را دیدم

سر در پر

گویی گمشده اش را می گریست

که من بودم.

*
او بهار را در پر داشت

که جز آب و آیینه و بهار

شبچره یی نداشت

در وسعت شبهای زمستانیش

وفقر آشیانه اش را

که گرد تاراج داشت

قدسیت کعبهء مومنانه می بخشید

*
و سر انجام

روزی که آسمان

قرص خونین آفتاب را بلعیده بود

آشیانه اش سرد شد .

گویی ،

از شاخساری که آشیانه اش در آن گم بود

پر گشود

و دیگر بر نگشت

اندوه بر من

که بر گشتنش را

هیچگونه

بهانه یی ندارم

نه برگی ونه بهاری

زمستانی و دیگر هیچ !

*
و خداوند

به میهمانی خویشش فرا خواند

*
عروجش را اکنون

مرثیه یی دارم

در چهل هزار شاهبیت

نه بدانگونه که

قصیدهء غربتم را

ترجیعی است در تک بیتی

سوگوار

سوفیه 1998

سنگ هوچ

سرود باد و کوهستان و قامتهای سنگین اینسو و آنسو

و نقشستان ونقشستان ونقشستان

صدایی می خزد در جویبار جان بیمارم

که هان ای مرد بی میدان غمگین دل

غمت تا چشمه یی شد در دل خاموش کوهستان

کدامین دست آیا با هوسناکی

سرود آبرا در آبرو های حصار شهر بندان بست و

– خود از برج بیرون گشت

و دست سرنوشت مرگرا بر جان همگامان جانپیوند

– رهایی داد

***

دوگوشم تشنه تر از برگ درد آلودۀ پاییز

صدا را در نیایش بود

صدا آرام میلغزید گویی از فراسوی دیار باد :

دران پیشینه های دور

که خشم زنده گی در چشمهای نا امیدان لانه می افراخت

وشهر از بال ققنوسان آتشپر ،

پر از پرواز

و دشمن پای هر دیوار پابر جای

سنگ انداز

شبی زین گونه شبها بود

که دخت پاد شاه شهر خوابی دید و فانوس خیالش

– کاخ صد پندار شیرین را لعاب روشنایی زد

که آنک آن سپهدار مهاجم ، مرد بی آورد

ورا بریال رخش راهوار خویشتن میبرد

سوی شهر آذینهای رنگارنگ

ولی میدید با افسوس

که با روی حصار شهروندان – اوج بی تسخیر

وراه از چارسو بن بست

سپهدار سپه هم سخت در تشویش

که فرجام کدامین روز از آبستن دیروز در راهست

شنیدی یانه ای همدرد !

که فردا دخت شه راز گشایش را به دشمن برد

و شهر و شهروندان در غبار سم اسپان گم شد و افسرد .

از آن پس باد در بیغوله ها مینالد و در گوش سنگستان چنین آواز می دارد :

کدامین دست آیا با هوسناکی

سرود آبرا در آبرو های حصار شهر بندان بست و خود

– از برج بیرون گشت

و دست سر نوشت مرگ را برجان همگامان جان پیوند

- رهایی داد .

***

شنیدم راوی تاریخ زان پیوند بد فرجام

– نامشرا به سنگستان نگارید و چنین فرمود :

( به آغازین ناپایان آن بیراه

سفر کوتاه شد

وفرمان خدای زورمند ، آن فاتح مغرور

صداقت را به جرم آن خیانت در حریم خویشتن ره بست

وآنگه در چنین روزی

هزاران دست سوی سنگ شد وز سنگباران ، اهرمن گویی

سزای خویشتن را دید .)

***

دو گوشم تشنه تر از برگ درد آلودۀ پاییز

صدا را در نیایش بود

نگاهم سوی سنگ هوچ در پرواز

لبم آرام مینالید :

تو هان ای قامت سنگین !

دران آماجگاه درد

بگو آنجا سرود باد بر گیسوی شبناکت شبانگاهان

چی می گوید ؟

چی میخواند ؟

که اینک دور از خویشان و همراهان ره ،

سنگی شدی در قلب کوهستان .

سال ١٣٥٧

از گزینه شعری « بر نطع آفتاب »

لطيف ناظمی شاعر نیست!

در حق شعر ظلم می شود!

جمعه 8 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

چند درصد شعر؟

دو نوشته از لطيف ناظمی در فضای باز

دو شنبه 17 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در حق شعر ظلم می شود!

به بهانه ی درگذشت بيرنگ کوهدامنی

پنج شنبه 13 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

چند نوشته از ناتور رحمانی در فضای باز

يكشنبه 30 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

نوشته های آقای رویین از سایت کابل ناته و عکس از سایت بی بی سی

داستان نويس، حافظه و دروغ!

2008-08-12T08:56:00Z

استاد مسلم داستان نویسی، گابريل گارسيا مارکز می گويد:

"اگر بگوييد آنجا فيل ها در حال پرواز در آسمان هستند، مردم شما را باور نمی کنند. اما اگر بگویید چهار صد و بیست و پنج فیل در آسمان هستند، شاید شما را باور کنند."

آنچه مارکز گفته است، يک نکته ی بسیار کليدی در داستان نويسی معاصر می باشد. پرداختن به جزييات. در پرداختن به جزييات است که مشخص می شود چقدر يک نویسنده می تواند مهار نوشته را بدست گيرد و خواننده را با خود به هر جایی که خواست، جهان داستان را پيش ببرد، همراه کند. داستان نویس فقط می تواند با ارايه ی دقيق جزييات، جهان داستان را گسترش دهد. تنها کلی بافی در داستان با کمک يک "دانای کل" باعث نمی شود که خواننده به جهان متن نزديک شود و همواره اين خواننده می خواهد بداند در جزييات چه رخ می دهد و در جزييات است که داستان نويس بايد، مراد خود را لايه لايه کند و هر کدام از خوانندگان را با توجه به تاريخ نشانه هایش، در لايه ای مغروق و يا در لايه های داستان شناور سازد. حتا ما در سنتی ترين داستان های واقع گرايی مانند داستان های چارلز ديکنز و يا داستان های سنتی فراواقع گرایی و يا داستان های دوره ی معاصر، تا جایی نسبت به تاريخ شگردهای داستان، با اين جزييات برخورد می کنيم. در حقيقت اين جزييات هستند که در لايه لايه کردن متن بکار می آيند و همين جزييات کليدهایی برای بازگشایی لايه های متن می شوند. خلاقيت، ابتکار و شگردهای يک داستان نويس را بايد در نوع به بازی گرفتن نشانه ها در جزيی ترين موارد جست و اين جزيی نگری ست که داستان نويس را از يک روايتگر معمولی که هر کس می تواند باشد، جدا کرده و به آنچه روايت می کند، جان دهد. ورنه در چهار راهی "حاج يعقوب" شهر کابل، آن کارگرانی که هر کدام حداقل يک داستان برای گفتن دارند، استادانه تر می توانند روايت کنند و کليات و حتا جزييات را پشت سر هم رديف کرده و بدون دانستن چيزی از نشانه شناسی و بازی نشانه ها و آنچه ما در داستان بدنبال آنيم، روايت خود را به ديگران عرضه دارند.

تنها نوشتن و روی کاغذ آوردن يک روايت نمی تواند، تفکيک عادلانه ای برای داستان نويس خواندن يکی و کارگر خواندن ديگری درچهارراهی حاج يعقوب کابل باشد.

با اين نگاه به بررسی يک نوشته از آقای "اکرم عثمان" می پردازم و می خواهم بر اين نکته پافشاری کنم که حداقل در همين نوشته آقای اکرم عثمان چيزی بيشتر از نوشتن و روی کاغذ آوردن يک روايت که به مراتب يک کارگر چهارراهی حاج يعقوب و يا گذرهای ديگر کارگران می توانند آن را بهتر روايت کنند، برای عرضه در دنيای داستان نويسی ندارد.

دليلی که تنها يک نوشته ی کوتاه را برای نقد و بررسی انتخاب کرده ام، پرداختن بيشتر به جزييات و دوری جستن از کلی بافی های معمول در حوزه ی نقد ادبی ست. اگر لازم باشد در آینده نوشته های ديگر آقای عثمان را نيز مورد نقد قرار خواهم داد.

نوشته ی " نازی جان همدم من" از اکرم عثمان را خوانندگان می توانند در ادامه ی همين نقد بخوانند.

متاسفانه برخی در حلقه ی رفقا، مانند حلقه ی رفقا که برای نمونه آقای " لطيف ناظمی" را با نوشته های تقليدی، بی مايه و فارغ از خلاقيت ادبی، تهمتن و رستم شعر و زبان خوانده اند، برای آقای اکرم عثمان نيز، بدون در نظر گرفتن معيار های کار ادبی، القاب و عناوينی را رديف کرده اند که به نظر من به هيچ عنوان با کاری که ايشان در عرصه ی داستان ارايه می دهند سازگار نيست. مگر اينکه بخواهيم سطح داستان و پيشرفت هایی که داستان نويسی در نقاط مختلف جهان داشته را پایین بياوريم و وضعيت داستان را فقط در جغرافيایی که افغانستان می نامندش بنگريم و باز هم به نظر من نسل جديدی از داستان نويسان افغانستان در حال مطرح شدن هستند که به مراتب از آقای عثمان نوشته هایی بهتر ارايه داده اند. امیدوارم وقت آن هم برسد که پس از يک بازنگری نوشته های آنانی که در حلقه ی رفقا و با استفاده از تريبون های مختلف، به عنوان استادان شعر و داستان افغانستان شناخته شده اند، به بررسی آثار جوانان نيز بپردازيم.

من نوشته ی " نازی جان همدم من" را به عنوان يک داستان نمی شناسم و قابل عرضه در دنیای ادبی امروز نمی دانم. به نظر من هر کدام از ما چه مخاطبان معمولی ادبيات، يا چه خوانندگان حرفه ای باشیم، روايت های بهتر و استخوان دار تری از آنچه آقای عثمان نوشته اند را در ذهن داريم و می توانيم قصه کنيم.

نوشته ی آقای عثمان را می توان در چند جمله بدون اينکه ضربه ای به نوشته بخورد، خلاصه کرد:

"غلام رسول در کابل عاشق دختر خاله اش نازی می شود که همراه خانواده اش از هندوستان آمده اند. اين دو با هم قرار رد و بدل کردن پیغام و ازدواج می گذارند و پس از بازگشت نازی به هندوستان، غلام رسول، سرگردان و گرفتار دست به خودکشی ناموفق می زند. خانواده اش وی را به هندوستان می فرستند. وقتی او به هندوستان می رسد، خبر می شود که شب عروسی نازی ست. غلام رسول به کابل باز می گردد، چند بار ازدواج می کند ولی هنوز در هوای نازی بسر می برد. روزی بنا به اتفاق، در چنداول، غلام رسول به نازی بر می خورد و پس از بجا آوردن يکديگر متوجه می شوند که نامه های آنان به يکديگر رد و بدل نشده است. نازی نيز برای خودش شوهر دارد."

حتا نوشته ی آقای عثمان را می توان از اين هم خلاصه تر نوشت:

" غلام رسول عاشق نازی می شود که از هندوستان آمده است. پس از قرار پيغام و ازدواج، نازی بر می گردد. غلام رسول گرفتار عشق، خودکشی ناموفق کرده و راهی هندوستان شده و در آنجا با ازدواج نازی روبرو می شود. او به کابل باز می گردد و چند بار ازدواج می کند. روزی بطور اتفاق او، نازی را در چنداول می بيند."

حتا باز هم می توان اين نوشته ی آقای عثمان را کوتاه تر کرد:

"غلام رسول، عاشق نازی که از هند آمده می شود. گرفتار دست به خودکشی ناموفق زده و سپس راهی هند شده و با ازدواج نازی مواجه می شود. به کابل بازگشته ازدواج می کند. روزی حسب اتفاق در چنداول به نازی بر می خورد."

به نظر من حتا می توان نوشته ی آقای عثمان را کوتاه تر از اين کرد:

" غلام رسول عاشق نازی شد اما به وی نرسید. نازی ازدواج کرد، غلام رسول هم."

يا حتا کوتاه تر:

" غلام رسول و نازی، عاشق يکديگر، به هم نرسيدند."

به نظر من در خواندن نوشته ی آقای عثمان ما به يک نوشته ی تکراری و تقريبا عمومی شده از مفهوم عشق می رسيم. اين نوشته هيچ ويژگی خاص و برتر نسبت به روايت های معمول و همگانی از عشق ندارد. با آنکه نویسنده، راوی "دانای کل" را برای روايت کردن انتخاب کرده است و اين راوی نسبت به راوی "اول شخص" امکانات گسترده ای برای روایت دارد؛ اما اين امکان گسترده برای روايت ، به روايت خاصی از عشق انجاميده نشده است. راویی دانای کل بطور طبيعی توانايی های خاصی در روايت کردن دارد که راوی اول شخص از داشتن آن محروم است. البته اين به اين معنا نيست که انتخاب راوی اول شخص برای نوشته ای، مانع از آفرينش و خلق يک داستان می شود. اما راوی اول شخص محدوديت هایی دارد که راوی سوم شخص يا دانای کل ندارد. راوی سوم شخص می تواند از هر جا و نقطه ای روایت کند. می تواند وارد ذهن افراد شود و مو به مو آنچه در ذهن شخصیتی می گذرد را بازگو کند. می تواند همزمان در نقطه ای ديگر نيز باشد و جزييات ديداری و غير ديداری از شخصیت ها يا موقعيت ها ارايه دهد. مسلم است که اين توانایی گسترده نسبت به راوای اول شخص، نمی تواند بدون حساب و کتاب و دروغی که در دل داستان، واقعیتِ خلق شده است، پشت سر هم رديف شود و طبيعتا نسبت به شگردهای هر داستان نویس، اين توانایی، طوری خاص بکار برده می شود.

در مقابل راوی اول شخص فقط متکی به آنچه می باشد که حواس خود وی اجازه ی آن را به او می دهد و يا تنها در محیط تصورات، افکار و یا تخیلات خود می تواند روایتی کند. او فقط می تواند از آنچه چشم او می بيند، گوش او می شنود، آنچه لمس می کند، می تواند ببوید و يا آنچه تصور می کند و در پيشينه ی ذهنی او قرار دارد، تصور و تخيل کرده و يا نظری را ارايه دهد. بيرون از اين دايره فقط دانای کل است که توان روايت کردن دارد و حتا همين دانای کل، همزمان علاوه بر محيط بودن بر توانایی های اول شخص مشخص، در نقطه ی ديگر و توانا به آنچه اول شخص های ديگر دارد، می تواند به روايت بپردازد.

اينکه چگونه يک دانای کل می تواند در هنگام روايت داستان، حضور داشته باشد و چه چيزهایی به او اجازه می دهد ميان فضا ها پلی زده و از يک نقطه به نقطه ای ديگر برود، بحثی جالب، دلچسب و تا حدودی پيچيده است که به نظر من فقط بايد در بررسی داستان و آن هم داستان هایی مانند داستان های مثلا ارنست همينگوی، مانند ديويد لاج آن مباحث را به ميان انداخت و نه " نازی همدم من" نوشته ی آقای اکرم عثمان" که از يک روايت ناقص و پيش پا افتاده فراتر نرفته است.

علی رغم اينکه دانای کل برای " نازی همدم من" انتخاب شده اما، اين دانای کل بکار برده شده در اين نوشته گویی فلج است و به هيچ عنوان از توانايی های يک دانای کل برخوردار نمی باشد.

آدم های مشخص و نامشخص که در اين نوشته ی آقای عثمان آمده اند، به ترتيب اينها می باشند:

"غلام رسول، اهل بيت خاله، بزرگان، کودکان، نازی دختر خاله، مادر غلام رسول، لاله نيمچه جادوگر نيمچه طبيب، پدر غلام رسول، داکتر، دوکاندار، سوداگران کابلی، شوهر خاله، خواهر غلام رسول، يکی که زن غلام رسول می شود، چند زن ديگر که زن غلام رسول می شوند. "

وقتی می گويم راوی فلج، به اين دليل است که تمام اين آدم ها حضوری مصنوعی در نوشته دارند. هيچ عمل خاصی انجام نمی دهند و هيچگاه راوی تصوری صحيح و لازم که خواننده لازم دارد، بازگو نمی کند. هيچ کدام از اين آدم ها را نمی توان گفت کليدی هستند. هيچ تصوری از آن ها نمی توان داشت و عدم پرداختن به جزييات است که ما را با اين مشکل مواجه می کند. نازی خود تنها آدمی ست که فقط ذهنيت غلام رسول درباره ی او بيان می شود و اين يکسویه روايت کردن عملا به فلج کردن راوی دانای کل کمک کرده است. اين دو به اصطلاح آدم های کليدی نوشته ی آقای عثمان هستند اما مثلا قرار و مدار آنان برای ازدواج، در بدترين شکل ممکن آمده است.

اگر راوی نوشته ی آقای عثمان از راوی دانای کل به راوی اول شخص تغيير کند، کدام اتفاق خاصی نمی افتد که باعث ويران شدن پيکره ی نوشته (اگر باشد) شود. حضور مصنوعی آدم ها مانند خواهر غلام رسول، خانواده نازی و چند تاجر در هندوستان نشان می دهد که نويسنده با ترفندها و شگردهای داستان نويسی، حداقل در همين نوشته بيگانه است.

حتا به اصطلاح کليدی ترين آدم ها مانند غلام سول و نازی، بدون جزييات به خواننده ارايه شده اند. گاهی نيز که جزيياتی اندک آمده، اين جزييات در نتيجه ی نبود هيچ لايه ای در نوشته، بی کار و زايد می باشند. تنها شاهکار نويسنده، آوردن مجاورتی ست که ممکن از رابطه ی عطاری و هندوستان و زعفران و ساری و زردی آقای غلام رسول و تصور نازی بدست آيد. اين مجاورت، در کنار روايت ضعيف و بدون پردازش صحيح باعث شده که بی کار باشد.

به نظر من براحتی می توان آدم های ديگر را همراه با توضيحات خسته کننده، از نوشته حذف کرد بدون اينکه کدام ضربه ای به آن بخورد.

يکبار ديگر، جان نوشته ی آقای عثمان را می آورم:

در نبود جزييات قابل توجه در نوشته ی آقای عثمان، آنچه می ماند، فقط يک تکرار است که هيچ زيبایی و جذابيت ادبی ندارد.

مسلما آنچه استاد مسلم ادبيات گابريل گارسيا مارکز درباره جزييات گفته تنها نکته ای نيست که با آن يک نوشته تبديل به داستان می شود. شايد بهتر است گفته شود، پرداختن به جزييات، شروعی برای نوشتن داستان است.

لطيف ناظمی شاعر نیست!

در حق شعر ظلم می شود!

جمعه 8 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

چند درصد شعر؟

دو نوشته از لطيف ناظمی در فضای باز

دو شنبه 17 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در حق شعر ظلم می شود!

به بهانه ی درگذشت بيرنگ کوهدامنی

پنج شنبه 13 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

چند نوشته از ناتور رحمانی در فضای باز

يكشنبه 30 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

اكرم عثمان

نازی جان همدم من

نميدانم عشق مرض بي درمان است يا بي عشقي ، و غلام رسول ، هر دو را از سر گذراند. وقتي كه عاشق نبود در تب بي عشقي ميسوخت و وقتي كه عاشق شد در تب عاشقي. بسيار ميكوشيد كه به كسي دل ببازد و يا از كسي دل ببرد. به جايي نرسيد لاجرم بيكار ماند و متاع ارزانش بي خريدار.

يكي از روزها همينكه به خانهء خاله رسيد مهمانخانه را پر از مهمان يافت. به او مژده دادند كه اهل بيت خاله بعد از سالها براي چندي از هندوستان به مهماني آمده اند. غلام ، حسب المعمول بزرگان را دست و كودكان را سر و رخسار بوسيد ، اما همينكه نوبت نازي ، دختر خاله رسيد درماند كجايش را ببوسد. خاله زاده در ساري زعفراني روشن، چون خمچهء رساي طلا در مقابلش به پا خاست. گفتي آتشي ، نا به هنگام از دل زمين شراره كشيده است. غلام ، سريع و دست پاچه سلام كرد و گوشه گرفت. خاله زاده از دور زير نظر گرفتش ، قد و قامت غلام ، در نظرش عجيب مي آمد. از روزگار كودكي تا آنگاه كه همديگر را نديده بودند ، غلام ، يك و نيم قد مردهاي دگر شده بود و پشت لبهايش سياه ميزد. لحظاتي به خير گذشت.

غلام ، هم كه وسوسه شده بود ميخواست دختر خاله را سير ببيند ، اما حجاب حيا ، دَمش را ميگرفت و نمي گذاشت كه نگاهايش از گل قالي كنده شود. از بس كه به شاخ و گل و برگ نقشهاي گونه گون فرش، خيره ماند ، گمان برد كه تمام آن خطوط پيچاپيچ و ظريف و رنگا رنگ ، رفته رفته از زمينه قالي جدا ميشوند و در هوا با اشكال مريي و باريك ، سيماي لعبتي را شكل هايي ميبخشند كه خرمن گيسوان افشانش از شانه تا كمرگاه لغزيده اند ، شگفتي يي آميخته با رخوت ، دستش ميدهد ، گفتي حشيش دود كرده است. در هاله يي از شك و ترديدنگاههايش با نگاه شبه گره ميخورد و قلبش ميلرزد. با اين لرزش به خود مي آيد و ميبيند كه غرق در چشمان نازي شده است ، مي شرمد و سرش را به زير مي اندازد.

شب كه ميشود ، بسترش را داغ تر از هميشه مييابد ، گويي شبي از شبهاي تموز است. او هيچ وقت در ميزان سال هوا را آن همه گرم و جانفرسا نيافته بود. پلك روي پلك ميگذارد ، اما عوض خواب ، خيال نازي چون كرمكهاي شبتاب ، تا الله صبح زير مژگانش در رفت و آمد ميباشد. به خود اندر ميشود ، در مييابد كه نوع بيماري عوض شده و جاي آن خلا و بي حسي و بي حالي را گرمي مطبوعي پر كرده است.

نازي سبزه دلكش بود ، مثل فلفل . آن سالهايي كه پدرش در گجرات و بنگاله و پتياله دنبال حيل كلان و هيل خورد و دال چيني و انار دانه ميگشت ، آفتاب حسود آن ديار كه سپيد اندامي به لطافت نازي را ديده نداشت عقرب وار چنان نيشش ميزند كه پاك گندمي رنگ ميشود - گويي از تيره و تبار دروگران بوده است .

غلام ، پيشترها فكر ميكرد كه صرف كابلي دخترهاي سفيد پوست و يك لا و نازك اندام زيبايند و اما بعد از ديدن نازي درمييابد كه سبزه دلكش بهتر است ، چه اگر سفيد خود را نيارايد و از سرخي و سفيده مدد نگيرد پك بيرنگ ميشود ، مثل شيربرنج كه طعم دارد و رخش ندارد ، ولي به روي گندمي هرچه بنگري سير نميشوي و شايد هم مزه مدام نان گندم از همين خاطر باشد.

دختر خاله از بنگاله با خود عشق و آتش بار كرده بود ، متاعي كه سوزانتر و خوشبوتر از مرچ و مصالح هندي است و غلام ، به تدريج در اين آتش ميسوزد و پخته و مصفا ميشود . بعد از سي و پنج روز آوازه برگشت خانواده خاله به هندوستان بالا ميگيرد و غلام ، از فرط تشويش عقل و هوش از دست ميدهد. سراغ چاره مي برآيد ، ولي مادرش عتاب آلود ميگويد كه هنوز دهنت بوي شير ميدهد و اين آرزو را در سينه اش ميكشد و گپ را در دلش سنگك ميكند. غلام ، كه از آن طرف راه را بسته ميبيند دل به دريا ميزند و نرم نرمك دل دختر خاله را نرمتر ميسازد. هردو قرار عروسي ميگذارند و نازي به غلام ، ميگويد : هندوستان بيا همانجا به مراد ميرسيم و تو خانه داماد شو!

غلام ، قبول ميكند و مردانه قول شرف ميدهد. در ضمن از ليلي خواهر خوانده نازي ، و دختر عمه غلام ، ميخواهند كه كار رساندن خطها و پيغامهاي شان را به گردن بگيرد.

بالاخره كاروان عشق و آتش و مرچ و مصالح رحل سفر بر ميبندد و در اولين هودج - نازي فلفلي در همان ساري زعفراني روشن گاه وداع ميگويد : غلام ، جان صد حيف كه روزهاي كابل بسيار كوتاه بود ، تا ديدن دگه يا الله و يا نصيب. و اين آخرين گپ معني دار ، غلام ، را منقلب ميكند. از آن روز به بعد از خانه دل ميبرد و سرش به كافه ها و سينما ها ميكشد. از بام تا شام گوش به ريكارد هاي فلمي ميدهد و گمان ميبرد كه بين اين نواها و صداي آهنگين نازي مناسبتي است . از گذرهاي " هندوگذر " و از بازار هاي رسته عطارها خوشش مي آيد. مرچ خور و مصاح خور ميشود و مادرش نيز به خاطر اينكه دردانه فرزندش دل نيندازد نتنها پشت دلش ميگردد و در صدد رام كردن دل شوهر ناموافقش ميبرآيد ، بلكه با هوشياري ، تمام غذاها را با انار دانه و ميخك و لونگ و زردچوبه ، تند و تيز ميسازد. در آن روزها آهنگ " دنياوالي " آهنگ روز بود غلام ، با پول مادر يك دستگاه گرامافون صندوقي سگ چاپ ميخرد و اولين بار آهنگ " دنياوالي " را از آن بلند ميكند . گاهي به فكرش ميرسد كه برود هندوستان بچه فلم شود ، مگر دريغش مي آيد ، چه دنياي سينماگرها را كمي با لوث و بي حيايي آغشته ميبيند و نميخواهد كه نازي جانش را در آيينه آنها ببيند. باري آرزو ميكند كه برود و ملنگ شود و مجنونانه سر به كوه و بيابان بزند ، اما ميداند كه بي مرچ و مصالح و فلم هندي و دنياوالي روزش به شام نميرسد .

يكي از پنجشنبه ها گاهي كه ميخواهد برود به تماشاي " سوني ميوال " ، دوست همدلي بند دستش را ميگيرد و يكه راست ميبردش شوربازار . دست چپ ، نرسيده به كوچه خرابات ، دكان " لاله جي بگوان سنگهه" قرار داشت ، او نيمچه جادوگر و نيمچه طبيب بود . ولي شهرتش از جاي ديگري آب ميخورد .

شايع بود كه مشكل كشاي عشاق است و در كار ابطال سحر و پختن قصيده و تهيه مهر مهره همتا ندارد. غلام ، كه از پيش مفتون جاودگرها بود از پدر ، شكوه ها ميبرد و از آن طبيب دل ، گشايش كار ميخواهد . لاله ميگويد كه شرط اول عشق و عاشقي حوصله است ، بايد دندان بر جگر بگيرد تا دامن مقصود به كف آيد . به اين حساب ، به عنوان آغاز كار ، فهرست درازي از مواد خوراكي و مصرفي ، دم دستش ميگذارد تا هرچه زودتر با استفاده از آنها ، اول مجسمه خميري بي بي نازي را از آرد سجي و روغن زرد ، درست كند و بعد از آن دورادورش شمع هاي رنگه را دود نمايد ، تا قصيده پخته شود و پدرش به خواستگاري رضا دهد . غلام ، هم با عذر و زاري كيسه مادر را خالي ميكند و از آرد تر ميده و روغن خالص و مرغ سياه ماكيان گرفته تا بربو و چربوي خوك و كافور و غيره و غيره را نذر قدمهاي لاله جي ميكند . همچنين به توصيه او ، هر شب لنگ ميزند و تا كمرگاه در آب سرد ، چُند و چار زانو مينشيند و چهل كاف را بار بار ، به خاطر دفع بلا از نازي جانش به سوي كوي و برزن و دشت و دمن هندوستان چُف ميكند .

بدين منوال پس از ماهي يك سر و گردن كوتاهتر از بگوان سنگهه ، نيمه جوگي ميشود و پشم انبوه سر و صورتش ، از او مجنوني تمام عيار ميسازد . مادرش به التماس ميفتد كه از اين ديوانه گي ها بگذرد ، ولي مرغ يك لنگ او كماكان به راه نمي آيد .

بالاخره چهل روز پوره ميشود و غلام ، آن بار سنگيني را كه لاله جي پيشنهاد كرده بود بدوش ميكشد ، اما از خواستگاري خبري نميشود . به خشم مي آيد و به جرم چاقو كشي و ضرب و شتم لاله سه سال و نيم زنداني زندان كوتوالي در " نقاره خانه " ميشود و آب و آبرويش برباد ميرود . از آن پس همين كه با تضمين مالي پدر و صدها وسيله و واسطه از توقيف ميبرايد چاره يي جز اعتراف به پدر نميبيند و طشتش از بام مي افتد . پدرش كه ميبيند آن همه غوغا به خاطر چه حماقتي برپا شده ، حسب معمول پسر را زير باران سيلي و ناسزا ميگيرد و آنقدر پشت و پهلويش را نرم ميكند كه پوستش از كاه پر ميشود . غلام ، هم پيشين همان روز از همان رسته عطاري هاي شوربازار كه باري براي خريد زعفران و اسپند و توتكه و مهرمهره و تعويذ نظر رفته بود ، زهر هلاهل ميخرد و ميخورد ، اما مادرش كه هميش مراقب اعمال غير عاديش بود به موقع سر ميرسد و سركنده و مو كنده به كومك شوهرش ، پسر را به شفاخانه منتقل ميكنند. داكتر بعد از شستشوي معده غلام ، نظر ميدهد كه خوشبختانه دكاندار در فروش زهر تقلب كرده و عوض هلاهل ، حليله را به خورد خريدار داده است ، شكر خدا به جا مي آورند و برآن ميشوند كه هر طوري هست گره از كار غلام ، بكشايند. پدر مبلغي پول كوري و كبوتي ميكند تا در كار خواستگاري و مسافرت غلام ، به هندوستان ، به كار رود.

هفته ديگر ، غلام ، سوار بر موتر و چكله و مكله و ريل با اشتياق از شهري به شهري ميگذرد و به بنگاله ميرسد و در مهمانسرايي اتراق ميكند كه محل بود و باش سوداگران كابلي بود . بعد از صحبت با اين و آن ، و پرس و پال از نام و نشان شوهر خاله ، يكي از تاجرها ، بشارتش ميدهد كه دوشنبه شب ، عروسي نازي ، برپاست و او ميتواند رنج سفر را در آن محفل شادي از ياد ببرد. رنگ غلام مثل كهربا ميپرد و دنيا بر سرش شب ميشود. فردا ، بي آنكه به ديدار خانواده خاله برسد ، پس سر را ميخارد و راه آمده را پيش ميگيرد.
وقت كه ي به كابل ميرسد ، از عشق ، توبه نصوح ميكشد ، ميخواهد هرچه زودتر كسي را به زني بگيرد و نام نازي بيوفا را از لوح دل بشويد. مادر و خواهرانش براي خواستگاري كمر ميبندند و از بام تا شام دروازه اين و آن را ميكوبند و نشانه هاي دخترهاي دمبخت را مي آورند . اما غلام ، بر همه في ميگيرد . نه چاق ، نه لاغر ، نه سرخ ، نه سفيد ، نه مكتبي ، نه بي مكتب ، هيچكدام چنگي به دلش نميزنند . او خواهان سبزه دلكش است ، خواهان گندمي رنگ كه هرچه تماشايش كني سير نگردي و عاشق ترش شوي . عاقبت يكي را مييابند كه يك سر مو از آنچه غلام ميخواسته و ميگفته فرقي نميداشته باشد . غلام به ناچار گردن مينهد و مراسم عقد كنان و حنا بندان و تخت جمعي انجام ميشود و خانواده را خاطر جمعي دست ميدهد . ليكن غلام از اُف و آه باز نميماند . بي آنكه تازه عروس بفهمد با همان گرامافون صندوقي و ريكاردهاي هندي غم غلط ميكند ، گفتي بچه فلم است و بايد صادقانه در نقش " ميوال " ظاهر شود و آهنگ " دنياوالي " را از جگر بر آورد .

سالها بر او و عروس سياه بخت ميگذرد ، ولي غلام ، غلامتر ميشود و همان عشقي دست و پايش را محكم ميپيچد كه روزي بيخ گلويش را ميفشرد و نفسهايش را به شماره مينداخت . زن ديگر ، ميگيرد ، زني كه شبيه به نازي باشد ، همان زيبا صنمي كه دل و دين از نيمچه جوگي كابلي ربوده بود ولي او هم جاي نازي را پر نميكند . دوتاي ديگر ، وارد خانه ميشوند و غلام صاحب دو درجن چوچه و نيم درجن عيال ميشود ، اما نازي همچنان در محراب خاطرش چون ماه نو ميدرخشد ، گويي تمام آن كارها را از سر بيكاري يا سر سيري انجام داده است .

اوايل دم پيري ، گاهي كه ريشش تار مي اندازد و يگان دندان در كله اش مي لقد ناخوشتر از هميشه ، دور از زنهايش ، شب زنده دار ميشود و آنقدر نازي ، نازي ، ميگويد كه سر دچار مرض دق و نفس كوتاهي ميشود . او را به اجبار ، پيش داكتر ميبرند و مي فهمند كه عشق پيري سر به رسوايي زده و نزديك است چور و پاك ديوانه شود .

ميكوشند بسترش كنند ، اما غلام ترجيح ميدهد كه برود خانه خدا ، آنجا كه مردم ميروند و مصفا ميشوند، آنجا كه دردمندان به دوا ميرسند و عشاق مجازي ، عشاق حقيقي ميشوند.

چند صباح بعد ، غلام ، حاجي غلام ميشود - مردي سراپا عشق و سراپا شور و شيدايي . از توان مي افتد ، از غوغا و داد و بيداد باز مي ماند ، اما از نازي جدا نميشود . نازي مثل رنگ سرخ در خونش ، مثل خط تقدير در پيشانيش و مثل گامهاي نامريي عمر در شبها و روزهايش باقي ميماند و همه پي ميبرند كه خواست خدا همين بوده و تقدير را تدبير چاره نميسازد.

از آن پس رنگش زعفراني تر ميشود ، مثل همان ساري زعفراني كه باري نازي به بر كرده بود .
به مرگش چيزي نميماند كه ميرزا غفور همدم روزگار بدمستي و سرمستيش چاره گر ميشود و دستش را گرفته راه به راه و كوچه به كوچه ميبردش خرابات ، ميبردش كوچه يي كه طلوع آفتاب را نصف شب و بل بل ستاره ها را در روز روشن تماشا كند . غلام چند ماه بعد زير دست استاد غلام حسين ، هارمونيه نواز ميشود و چنان سرپرده ها را ياد ميگيرد كه گفتي از هفت پدر اهل صفا و ساز بوده است .

با اين كار يك چندي سرگرم ميشود ، اما مشكل اصلي سرجا ميماند . ياد نازي مثل سرپنجه مرگ در جلد بيماري ، وقت و ناوقت ظاهر ميشود و آنقدر بيخ گلويش را ميفشارد كه گويي مرغ سركنده ، هنگام جان كندن خودش را به در و ديوار ميزند . غلام ، درين لحضات تقلا ميكند قفس تنگ سينه را بشگافد و دود و بخارش را هرچه تمامتر بيرون بكشد ، ولي توفيق نميابد . در واپسين دم گاهي كه ميخواهد از ارسي به پايين بپرد و از شر آن نيم نفس بيغم شود ، گپ استاد غلام حسين به يادش مي آيد : ساز بخار كش است ، بخار كش دل - غمه غلط ميكنه ، ناپخته را پخته و ناسفته را سفته ميسازه !

بي محابا بر سر هارمونيه چپه مي افتد و پنجه هايش را تند تند بر روي پرده ها ميكشد ، صدا ها موافق دلش بالا ميشوند و فضاي پسخانه از آهنگ حزيني پر ميشود ، نازي ، به يادش مي آيد - نازي بيوفا كه بال و پرش را آتش زد و تنهايش گذاشت ، نازي دروغگو و سست پيمان كه همان شب ورودش به بنگاله پاي عقد ديگري نشست و به روي عشق ريشخند زد . با اشكهايش سر و صورت هارمونيه را ميشويد و گريه ميكند و هق هقش ، كودكانه بلند ميشود ، ميخواهد همصدا با مرغ حق تا الله صبح خون بگريد ، اما ناخواسته و خدايي ، بيت قديمي " نازي جان همدم من " از عمق سينه اش ميجوشد و از جدار گلوي گرفته اش بالا ميخيزد . سوزناك و حزين ميسرايد :

نازي جان همدم من دلبر من

الــهي سـياه بـپوشي از غـم من

چـــرا ارســي ره بــالا مـيكني يار

چـــرا سيل و تمــاشا مــيــكني يار

نــمـي تــرسي ز فــرداي قيامت

چــرا قـتـل جـوانـا مـيـكني يـــار

دلش كمي صبر ميشود. گمان ميبرد به نحوي از نازي ، انتقام ميكشد . صدايش رسا و رساتر ميشود و كم كَمَك نظم و ترتيب به نفسهايش باز ميگردد . خود را سبك مييابد، بسيار سبك - مثل يك پر مرغ ، مثل برگ هوايي و مثل يك قاصدك يا خبرك كه بر پشت نرم و سفيدش خبرهاي خوش را بار ميكند و به گوش اميدواران ميرساند . ميخواند ، ميخواند ، ميخواند تا اينكه خواب بر سرش خرگاه ميزند و او را زير سايه مطبوعش بي حال ميسازد .

به اين ترتيب غلام دوام مي آورد و گاه و بيگاه چنان نوا سرميدهد كه هيچ قُمري و بلبلي به گردش نميرسد .
روزي از روزها ، گاه ديگر ، كه اوج قيل و قال و سرو صداي تبنگ فروشها و غريبكارهاست ، غلام ميخواهد بنا به عادت سري به رسته عطارها بزند و از راه سه دكان چنداول خوش خوشان به هندو گذر برسد . سر چهارراهي كه هرچيز با هرچيز ملاقات ميكند ، چشمش به سياه سري چاق و گندمي و افسرده مي افتد ، كه محموله هاي سودايش را با زور دل به پيش ميكشد .

دلش ميخواهد آن زن را كمك كند ، ولي ميترسد و دل نميكند . از ميان صداها بوي خوش و ناخوش بوي آشنا به دماغش ميخورد ، تعجب ميكند ، آشنا كجا و او كجا ! درنگ ميكند و رهرو نا آشنا را زير نظر ميگيرد . زن كه ميبيند مردي وقيح و چشم چران مراقب سر و وضع اوست، خشماگين مي ايستد و ميخواهد از سر راه گمش كند . چشم به چشم ميشوند و نازي ، ميبيند كه مزاحم و سنــگ راه همان بچه خاله است ، همان غلام رسول بي وفا كه به وعده وفا نكرد و به هندوستان نيامد ، ميخواهد با پيش بوتي دورش كند ، ليكن حيا ميكند ، غلام ، صدا ميزند : دختر خاله نازي جان !

نازي ميگويد : چي ميگي ؟

غلام ميگويد : مانده نباشي تو كجا و اينجه كجا؟

نازي ميگويد : از وختها ده كابل استم ، چندماه ميشه ، دير ميشه .

غلام ميپرسد : بيگانگي بري چي ؟ چرا خانه ما پايين نشدي ؟

نازي ميگويد : خانه شما ؟ بري چي ؟ مگم نان گم كده بودم ؟

غلام ميگويد : ني مسأله نان نيس ، مسأله ازخودي است ، مسأله همخوني . و چپ ميماند .

نازي ميگويد :عجب گپايي ، تو و از خودي ، تو و همخوني !!

غلام ميپرسد : بري چي ؟
نازي ميگويد : مگم تو همو نيستي كه ده يخ نوشي و ده افتو ماندي . چه سالها كه ماتلت نماندم ، چه خط ها كه برت نوشته نكدم ، مگم تو ، كُل او گپا ره پشت گوش كدي و اصلاً دختر خالي نداشتي ؟

غلام در ميگيرد و ميپرسد : كدام سالها ، كدام خط ها ؟ مه تا بنگاله پشتت آمدم ، شو عاروسيت رسيدم . صبح شرمسار و خاكسار از همو راه پس گشتم ، حالي تو بگو كه كي بيوفاست ؟

نازي ميگويد : خط هايمه چي ؟

غلام ميگويد : كور شوم اگه ديده باشم .

نازي ميگويد : اي خدا ، اي چي ميگه ، پس مخل ده ميان بوده ، هان حالي فاميدم . همو وختام راه مره ليلي ميزد .
هوش از سر نازي ، كوچ ميكند و رق رق قد تكيده و بالاي پوسيده غلام را مينگرد .

غلام آه ميكشد و ميگويد : دختر خاله مگم از مه بشنو كه چي نكدم ، جوگي شدم ، زهر خوردم ، زن كدم ، يكي ني چار تا ، مگم تره نيافتم ، يكيش سبزه بود ، دگيش كمر باريك ، سومي بلند بالا ، چارمي گيسو كمند ، مگم هيچكدامش نازي نبود . از هرچارش سير شدم - سير سير . حج رفتم ، به خدا رسيدم ، مگر خدا نخاست كه از تو جدا شوم ، تو مره به خدا رساندي ، ميفامي نازي !؟

اشكهاي نازي سر ميكند و سرش را به آسمان ميگيرد ، مثل اينكه از قضا شكوه دارد . غلام خريطه هاي سودا را از دستش ميگيرد و ميگويد : بتي دختر خاله ، بتي كه مانده ميشي . دلم ميخاست كتيت بازار برم ، شانه به شانيت باشم ، كتيت قصه بگويم ، كتيت گپ بزنم ، غلامت باشم ، غلام حلقه بگوشت ، مگم حيف كه سايه سر دگا شدي ، چراغ دل دگا ، چراغ خانه و كاشانه دگا.

نازي زار ميگيريد ، گفتي عزا دار است و غلام شانه به شانه او مثل سايه يي در قدمهايش ، مثل خاشاكي بر رهگذارش همراهيش ميكند و اولين بار ميداند كه با يار بودن چه شيرين است و بي يار بودن چه تلخ است .

منبع عکس و نوشته اکرم عثمان: سایت کابل ناته

لطيف ناظمی شاعر نیست!

در حق شعر ظلم می شود!

جمعه 8 اوت 2008, نويسنده: کامران میرهزار

چند درصد شعر؟

دو نوشته از لطيف ناظمی در فضای باز

دو شنبه 17 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در حق شعر ظلم می شود!

به بهانه ی درگذشت بيرنگ کوهدامنی

پنج شنبه 13 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

چند نوشته از ناتور رحمانی در فضای باز

يكشنبه 30 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

لطيف ناظمی شاعر نیست!

2008-08-07T22:05:00Z

در حق شعر براستی ظلم می شود وقتی می بينم نوشته های تقلیدی، ضعيف و عاری از جوهره، بنام شعر و آن هم شعرهای درخشان خوانده می شود. کم نيستند کسانی که بدون داشتن کدام اثر قابل توجهی در زمينه شعر، به عنوان شاعران مطرح و توانا به جامعه ی افغانستان معرفی شده و می شوند. نبود نقد در جامعه ی افغانستان باعث شده که تعداد اين دست شاعران "خود توانا خوانده " و يا "رفيق آنان را توانا خوانده" افزايش يابد. از آن جمله من نوشته های آقای لطيف ناظمی را خواندم و به دنبال اينکه کدام اثر قابل توجهی بيابم که بتوان نام آن را شعر ناميد و آن هم شعر خوب! متاسفانه من در اين پاليدن ها به نوشته هایی ضعيف تر از نوشته پيش می رسيدم و تاسف من زمانی بيشتر می شد که بدون توجه به خود نوشته و آنچه جناب آقای لطيف ناظمی ارايه کرده ، برخی با اين عبارات و جملات نوشته و کار ايشان را معرفی کرده و يا به ظاهر مورد نقد و بررسی قرار داده اند:

استادِ بی بدیل ادبیات و شاعر نام آور و افتخارآفرین سرزمین ما/ استاد لطیف ناظمی شاعر و استاد شعر/ ناظمي از پیشگامان و بنیادگذاران ، غزل نو، شعر نیمایی و نقد معاصر ادبی در افغانستان است/ تهمتن شعر فارسی و رستم زبان دری (حضرت دکتور لطیف ناظمی هروی) و...

مشخص است که تهمتن شعر فارسی و رستم زبان دری خواندن کسی که چيزی از شعر در بساط ندارد، گپی پوچ بيش نيست که يا ناشی از شعر نشناسی ست و يا رفيق بازی. متاسفانه اين نوع بزرگ کردن های بر هيچ استوار، تبديل به يک رسم و عادت شده و در حلقه ی رفقا هر روز استادی به جامعه ی افغانستان معرفی می شود که دريغ از داشتن اثر ادبی قابل توجه .

نوشته های جناب لطيف ناظمی که به عنوان شعر عرضه می شود، به گمان من بسيار ضعيف تر از آن است که به عنوان شعر خوب خوانده شود و اگر نگاه سختگيرانه ای داشته باشيم، اين نوشته ها هنوز به سطح شعر نرسيده و هر کدام در همان ابتدا ما را فرسنگ ها از شعر دور می کند. در خواندن نوشته های لطيف ناظمی که به عنوان شعر عرضه شده اند، من به نوشته های ضعيف و عاری از شگرد ها و خلاقيت هایی برخوردم که يک متن برای شعر شدن به آن نياز دارد.

برداشت من اين است که آقای لطيف ناظمی با آنچه بنام شعر ارايه می دهد، نشان داده که هيچ توانايی در شعر ندارد و توصيف و تمجيد از ايشان به عناوين مختلف، نشان دهنده اين است که در حق شعر براستی ظلم می شود. ايشان نه کار قابل توجهی در زمينه شعر غیر سنتی انجام داده اند و نه به گفته برخی در غزل نو. گرچه به نظر من عده ای که چيزی بنام غزل نو را به زعم خودشان راه انداخته اند، ناتوان از پیمودن مسیر ادبیات، به يک واپس گرايی ادبی تن داده اند، آن هم از نوع دست چندم آن نسبت به دوره بازگشت، پس از به ظرفيت نرسيدن ذهن شاعران آن دوره و عدم درک و شناخت از شگردها و زيبايی های سبک هندی و عبور از آن . علی رغم واپسگرا بودن آنچه عده ای آن را غزل نو می خوانند، نوشته های آقای لطيف ناظمی، در همان سطح و اندازه نيز نتوانسته چيز قابل توجهی که بتوان نام ادبيات و شعر را بر آن گذاشت، در خود داشته باشد. اين نوشته ها بيشتر تقليد هایی دست چندم از جریان شعر دولتی در ايران است که شاعران وابسته با امکانات گسترده ی چاپ و نشر دولتی، برای زمینگیر کردن جريان حقيقی شعر که شعری غير سنتی ست، آن را براه انداخته اند.

در خواندن نوشته های آقای ناظمی نکات و موارد زير را به وضوح می توان دريافت:

يک: قرار داشتن نوشته های آقای ناظمی در سطح کاپی های رایج که نخ نما بودن آن کاملا مشخص و واضح است.
مثلا جناب آقای ناظمی می نويسد:

حريق سرخ/ ای باغ در غم تو چه تنها گريستم/ کوهم، ز دوری تو چو دريا گريستم/ آنجا گرفت دامن جانت حريق سرخ/ چون ابر نوبهار من اينجا گريستم/ هر چند در شبان شبيخون نديدمت/ بر ياد هر درخت تو اما گريستم/ وقتی که در حريم تو تازيد باد شب/ بر غارت بکارت گلها گريستم/ در سوگ خشکسالی و قحط بهار تان/ ای باغ، ای درخت چه تنها گريستم

به اين چند سطر از سه شخص ديگر نيز توجه کنيد که چگونه شاهکارهای آقای ناظمی را هر شاعر درجه سه پایین تر نيز می تواند بنويسد. متاسفانه آقای ناظمی و نویسندگان چند متن پایین، تاريخ نوشتن نوشته هایشان را ذکر نکرده اند تا ديده شود کدامشان از ديگری تقليد کرده است. اما با وصف اين نيز، کدام مورد قابل توجهی در نوشته هایشان وجود ندارد. عناصر و فضاها کاملا تکراری ست و صرفا نمونه هایی آن هم تقليد شده از شعر رايج دولتی در ايران است.

شبها به یاد روی تو تنها گریستم / روزم چو شب سیاه و چه شبها گریستم/ مردانه سوختم از هجر و بعد از آن / از پای در افتادم و رسوا گریستم/ شمعم که ایستادم و آتش به سر زدم / درانتهای عمر سراپا گریستم/ پایم نرفت پیش که دور از غمت شوم / غم بر سر غمم نهاده ز غمها گریستم/ بیهوده بر مزار من اشکی ز غم مریز / چون غم بود مرا که از غم دنیا گریستم/ شادم که عمرم به آخر رسید و زین پس / نخواهم این شنید که بیجا گریستم

يا:

دیشب به یاد تو تنها گریستم /مستانه گریه کردم، دریا گریستم/ طوفان غم چو داد گلستان دل به باد/ بر حال پر پر گلها گریستم /من بودم و خیال تو در نیمه های شب/ بر بخت خویش و این دل شیدا گریستم/ بیخود شدم ز گریه و رفتم به اشتیاق/ معراج دل نمودم و آنجا گریستم/ در جستجوی او ، من آواره ابروار/ بر کوه و دشت و دامن و صحرا گریستم/ بر زورق دلم شب تیره به موج غم/ پنهان به آه بود و پیدا گریستم/ هر چند نکته سنج و سخن آورم ولیک/ شب در خیال لعل شکر خواب گریستم / موسی به عشق روی تو خودش بود تا سحر/ تنها ترانه گفتم و تنها گریستم

يا:

چون زائری غریب در اینجا گریستم/ در ساحل نگاه تو تنها گریستم/ وقتی که عشق مر کب غم را سوار بود/ مجنون شدم به دامن صحرا گریستم/ در دل غم تو بود و به چشمم خروش اشک/ در قبله گاه چشم تورسوا گریستم/ با بادبان پاره به گرداب بی کسی/ با یک دل شکسته چو دریا گریستم/ هر چند کس نگاه مرا تر ندیده بود/ دیشب برای غربت مولا گریستم

دو: کاپی برداری رسمی و پایین آوردن سطح شعر:

خدایش بيامرزاد اخوان ثالث شاعر رند فارسی را که به گفته ی دوستی همنشین با او، در هنگام شنیدن نوشته هایی که کاپی برداری رسمی شده اند، از خشم و يا خنده محفل شعرخوانی را ترک می کرد و می گفت که "شعر خوانی" با "معر خوانی" فرق دارد و " شاعر" با "ماعر".

بیشتر نوشته های جناب آقای لطيف ناظمی که رفيق او را" تهمتن خوانده"، از آن دست نوشته هایی ست که بيشتر به معر می ماند تا به شعر. نه تصوير و تخيلی که از خود ایشان باشد و نه جوهره ای که ما را به شعر نزديک کند. فقط زور زده شده تا وزن و قافيه جور شود. اگر کاپی های رسمی جناب آقای ناظمی را همراه با وزن و قافيه از نوشته های ايشان حذف کنيم، بيشتر به نوشته های يک مبتدی می ماند که برای نوشتن راه آغاز کرده است. اين مبتدی به گمان من وزن و قافيه را فرا گرفته اما نمی داند که ديگر وزن و قافيه از عناصر اصلی شعر نيست. حتا در آنچه جناب آقای ناظمی به عنوان شعر نيمايی ارايه داده اند، فقط جابجایی وزن و قافيه صورت گرفته و ذهن، همان ذهن مبتدی ست. در نوشته ی جناب ناظمی ، سنت گرایی ادبی دست چندم و بارها کاپی هویدا و آشکار است.

اگر به خانهء من ميروی بهار بياور/ سبد سبد گل نارنج از آن ديار بياور/ هزار کوچه لبالب ز خوشه خوشهء خورشيد/ هزار باغ پر از سايهء چنار بياور/ چمن چمن پر از آواز سبز سبز قناری
و برکه برکه نسيمم ز رودبار بياور/ دريچه ها پر از آن آبی مشبک من کن/ ستاره های فروزنده بيشمار بياور/ هوای تازه و نمناک دره دره وحشی/ سکوت سنگی و معصوم کوهسار بياور/ چو آفتاب نشيند به شانه های هريوا/ از آن غروب به شبهای انتظار بياور/ شبی بدزد شميم تمام تاکبنان را/ گل بهار ز دامان گلبهار بياور/ طنين شکوه خيل کبوتران خدا را/ ز پشت گنبد مولا علی نثار بياور/ سلام من برسان بر اسير درهء يمگان/ ز شهر زلزله ها، لعل آبدار بياور/ چهار خمکده از باده های تلخ نرون را/ دو مهر ماه انارم ز قندهار بياور/ عبير و عنبر و عود و سپند و مشک و قناويز
گلاب و صندل و ريحان جويبار بياور/ ز کوچه باغ پر از ياد خاطرات قديمی/ شبانه بگذر و يکدسته بوی يار بياور/ چه ياوه بافته ام من چه انتظار غريبی/ برای من خبر شهر سوگوار بياور/ ز کوی و برزن من مشت مشت خاک پر از خون/ به فصل غربت من طور يادگار بياور

وقتی می گویم در حق شعر ظلم می شود يعنی با کاپی برداری و خالی بودن از جوهره، در حق اين سطور ظلم می شود:

من از نهایت شب حرف می زنم /من از نهایت تاریکی/ و از نهایت شب حرف می زنم/ اگر به خانه ی من آمدی برای من ای مهربان چراغ بیار/ و یک دریچه که از آن/ به ازدحام کوچه خوشبخت بنگرم!.. فروغ فرخزاد

بهتر است نگوییم جناب ناظمی می نويسد؛ بهتر است بگوییم جناب آقای ناظمی برای معتبر کردن جملات پوچ و عاری از جوهره ی ادبی خود کاپی می کند:

ساربانا بار محمل بند سوی باروی تاریخ / سوی کاجستان سبز چامه های پارسی / باز بگشا(نامه های پارسی) / ما همان چاووش خوانان خراسانیم/ ((مهتری را گر به کام شیر باشد / با خطر کردن ز کام شیر بستانیم/ یا بزرگی بعد ازین یا مرگ رویاروی))/ این سرود کهنه را با کاروان پیوسته میخوانیم/ عاشق آن سیستانی زادهء صفار عیاریم/ یارسی را پاس میداریم/ ساربانا! /((بوی جوی مولیان آید همی/ یاد یار مهربان آید همی))/ خنگ ما را سوی جیحون بر/ ((ریگ آموی و درشتی راه اورا))/ بوسه میبخشیم/ بوی جوی مولیان را،/ از نسیم گیسوان روزهای رفته میآریم/ پارسی را پاس میداریم/....

فرانکفورت:حوت 1381

و در انتهای اين نوشته آقای ناظمی می نویسد:

در این شعر مصراعها و بیت هایی از بیست وچهار سخنور زبان پارسی دری تضمین گردیده است

به نظر من اين فقط ريشخند کردن شعر و آن چند سخنور پارسی ست و باز هم نشان می دهد که چگونه يکی شاعر نبودن خود را میان شعر دیگران پنهان می کند.

سه: غزل نو آقای ناظمی هم شامل کاپی های رايج است!

نمونه های زير از آن دست نوشته هایی ست که رفقا و ياران آقای ناظمی، فقط به استناد همين دست نوشته ها، وی را با لقب های دروغين، تهمتن و رستم شعر و زبان می دانند. من بارها و بارها از جوانان نوشته هایی به مراتب بهتر و استخوان دار تر خوانده ام که نوشته های آقای ناظمی برابر آن، نوشته هایی ضعيف بيش نيست. قبلا گفته ام که غزل نو به نظر من يک واپسگرایی در ادبيات قلمداد می شود اما نوشته های آقای ناظمی در همين جريان واپسگرا نيز از همه عقب تر است. اين نوشته ها نه ويژگی خاص دارند و نه تصاوير و فضاسازی زيبا. گرچه زيبایی خود پديده ای نسبی ست اما هر کسی که چند صباحی در وادی شعر گام زده باشد می داند که مثلا "دو پا" و " سکه" هيچ مجاورت معنایی نمی تواند ايجاد کند. نه فضا سازی کاملی که در نتيجه ی مثلا يک انفجار " پا " از دست داده شده باشد و بعد " سکه" دزده شده باشد و نه دايره ای فراتر از چند کلمه که در نهايت بتواند فضای سالم و البته تازه ای را ايجاد کند.

اي برادر آن دوپايت را كجا دزديده اند ؟ / سكه هاي پربهايت را چرا دزديده اند ؟ / آن ستون هاي سلامت را كجا گم كرده اي ؟ / هستيت را در كدامين ماجرا دزديده اند ؟ / آن دورود جاري احساس را از پيكرت / بمب ها بردند يا خمپاره ها دزديده اند ؟ / در حرير خواب نوشين بوده اي كاين رهزنان / گنج زرين سفرهاي ترا دزديده اند ؟ / روي چشم ما نماز عشق را بنشسته خوان / از تو پا بردند و از ما بوريا دزديده اند/ دستهاي از ستم رنگين شان ببريده باد ! / كز حريم شهرما اينقدر پا دزديده اند / ديگر از نفرين ما هم كس نمي افتد ز پا /
استجابت را ز نفرين و دعا دزديده اند

از : « باغ تا غزل » لطيف ناظمي دفتر شعر ، سال1379 ه.ش./2000 م

يا در نوشته ی زیر به نظر من فراتر از دايره ای نرفته است که خود کلمات به ذات خود می توانند ايجاد کنند. حتا فقط کافی ست جستجویی داشته باشیم که گونه های بهتر چسبیده به رديف" همه رفتند " را بيابيم که البته بيشتر آن ها به آن سطح شعر که مد نظر ماست نرسیده اند. حتا اگر نوشته ی ملک الشعرای بهار باشد که جناب ناظمی در همان وزن و همان ردیف، سطور خود را نوشته اند:

از بــاغــچه ام فـوج پـرستــو همه رفتند / از آفت پايــيــز بــه هــر ســو هــــمه رفتند / آنــــان كــــه ز تـــيغ تـبـرحـــادثه رســتــنـــد/ دوشينه ز باغ گل شب بو همه رفتــند / زاغان چو گرفتند دگر باره چــــمن را/مرغان غزلخوان سخنگو همه رفــــتـنــد/ ديدند كه خورشيد تنش غــــرقـهء خون است/ از چــــنبر چـــــنگيز و هلاكو همه رفتند/ بشكسته پران در قـــــفـس بسته خزيدند/ بگشاده پران تا به فراســـــو همه رفتند/ آنان كه دگر قــــدرت پـــــرواز نــــديــدند/ تا كوچهء همسايـــــهء پــهــلـــو هـــمــه رفتند/ رنــــدان چــــو شنــيدنـــد ز تكــبير ريـايي/ بــا نــعــرهء مستانــــهء يــاهـــو هــمــه رفــتــنـــد/ در دوزخ غــــــــربت چه كنند اين همه تـــنها/ گيرم كه از آن جنّت مينو همه رفتــــــــــند؟

بهار می نويسد:

دعوي چه کني؟ داعيه‌داران همه رفتند / شو بار سفر بند که ياران همه رفتند / آن گرد شتابنده که در دامن صحراست / گويد : « چه نشيني؟ که سواران همه رفتند» / داغ است دل لاله و نيلي است بر سرو / کز باغ جهان لاله‌عذاران همه رفتند / گر نادره معدوم شود هيچ عجب نيست / کز کاخ هنر نادره‌کاران همه رفتند / افسوس که افسانه‌سرايان همه خفتند / اندوه که اندوه‌گساران همه رفتند / فرياد که گنجينه‌طرازان معاني/ گنجينه نهادند به ماران، همه رفتند / يک مرغ گرفتار در اين گلشن ويران/ تنها به قفس ماند و هزاران همه رفتند / خون بار، بهار! از مژه در فرقت احباب / کز پيش تو چون ابر بهاران همه رفتند

يا در نوشته ی زير از آقای ناظمی، گهنگی در آن فرياد می زند و سطر سطر آن جملاتی تکراری اند و بارها همه درباره ی ققنوس آن را شنيده ايم و چه بسا بهتر از آن را. اگر وزن و قافيه ی اين نوشته را از آن بگيريم، چه چيزی می ماند جز تعريفی که همه ی ما از ققنوس در ذهن داريم؟

شنيدم كه چون عمر ققنوس سر ايد / شب مرگ از اشيانش بر ايد / فراهم كند هيزم و نغمه خواند / دم واپسين نغمه اش خوشتر ايد / به منقار مادينه منقار سايد / بدان سان كه از سودنش اخگر ايد / پر و بال بر هم زند سوي هيزم / كز اخگر يكي شعله اذر ايد/ بسوزد پر و بال و تن را در اتش / كه بر جاي يك مشت خاكستر ايد / ز خاكسترش بيضه گردد نمودار/ وزان بيضه اش ققنوس ديگر ايد / تو افسانه خوان اين حكايت و ليكن / مرا قصه مرگ وي باور ايد / من ان شاعر پير شوريده حالم / به غربت مرا عمر چون اخر ايد / بسوزيد جان و تن ام را در اتش / كه خاكسترم در دل مجمر ايد/ بود تا از ان مشت خاكستر و دود / يكي شاعر اتشين پيكر ايد / نترسد ز اتش , ز خود سوختن نيز/ چو ققنوس در اغوش اتش در ايد

چهار: نوشته ی بی وزن و قافیه ی آقای ناظمی بی مایگی را بیشتر می رساند

وقتی وزن و قافیه را از شعر می گیرند، باید چیز دیگری باشد که به نوشته اضافه شود تا به سطح شعر برسد. وزن و قافیه خود از عناصر ذاتی شعر نیستند اما يک نوع افیون سنتی برای شعر خواندن نوشته ها قلمداد می شود. آقای ناظمی جایی که به قصد نوشتن شعر بی وزن و قافیه اقدام می کند، بهتر و بیشتر، خالی بودن خود را از شعر می نمایاند:

نماز بامداد/ چشمان تو غروب هرات است/ گيسوان تو شبهاي بغداد/ و تنت صبح نيشاپور/ * / من تمام شب را/ خسته و شتاب آلوده ره ميزنم/ تا نماز بامداد را در نيشاپور بخوانم

حتا در همین نوشته ی کوتاه نیز آقای ناظمی از تقليد و کاپی برداری دست نکشیده اند. رابطه ی رنگ غروب و رنگ چشم، رابطه ی گیسو و شب، رابطه ی صبح و نماز و نشاپور، روابطی هستند که بارها و بارها آمده است و خواننده بدون هيچ زحمتی می تواند دريابد که تمام تلاش نویسنده آن چه بوده است. بدون آنکه کدام لذتی ادبی برای خواننده، از راه کشف و پی بردن به لایه های مختلف يک اثر دست دهد. ضمن اينکه به نظر من در رشته ی منطقی شعر، موقعيت جغرافیایی هرات و بغداد و نشاپور نيز در رابطه با موقعیت قرار گرفتن چشم و گیسو و تن در نظر گرفته نشده و نشان می دهد که آقای ناظمی با نازک کاری های ادبی آشنا نیست.

پنج: در جا زدن و ماندن در سطح شعر دست چندم دهه ی چهل و پنجاه، شصت و هفتاد:

نمونه نوشته های آقای ناظمی که به اصطلاح جای قافيه را تغيير داده اند و درازای سطور را به نحوه ی دلخواه آورده اند که به زعم خود شعری غير سنتی ارايه کنند، در نهايت کارهایی بيشتر از تقليد از شعر فارسی در دهه ی چهل و پنجاه و شصت و هفتاد نيست. آقای لطيف ناظمی بايد بداند که شعر فارسی وقتی از سنت عبور کرده و شعر نيمايی به ميان آمد و پس از آن شعر سپید و گونه های مختلف ديگر مانند "شعرحجم"، ماندن و تقليد کردن از شعر دهه ی چهل و پنجاه نمی تواند چيزی بر تاريخ ادبيات بيافزايد و صرفا وقت تلف کردن است. بهترين شعرهای نيمایی را به زعم من شاعر فقيد فارسی اخوان ثالث نوشت و با توجه به شتاب جريان شعر در زبان های مختلف و از جمله زبان فارسی، ما مدت هاست که از شعر نیمایی و حتا شعر به شیوه ی احمد شاملو گذشته ایم. خوبی شعر پس از شعر احمد شاملو این است که شعر در زبان فارسی به يک نوع آزادی خاص رسیده است که دیگر نمی توان آن را در سبک ها و شیوه های جمعی شعر دسته بندی کرد و هر شاعر نسبت به تلاش و خلاقیت خود، بازی خاص از نشانه ها ارايه می دهد که مختص خود اوست. نوشته های آقای لطيف ناظمی تهی از خلاقیت منحصر به فرد اوست و بیشتر نوعی گردآوری و تقلید از آنچه دیگران نوشته اند می باشد.

در دو نمونه نوشته ی زير به وضوع می توان به عناصر و فضا سازی هایی برخورد که بسیار بهتر و برجسته تر در شعرهای دهه ی چهل و پنجاه، شصت و هفتاد، بويژه در شعر شاعر فقید ما مهدی اخوان ثالث و يا شاعر دست سومی مانند شفیعی کدکنی آمده است:

برف سرخ/ تن عريان و زخماگين شهر خسته ما را/ تمام روز برف سرخ مي پوشيد/ و شب با سرمه باروت چشمش را سيه مي كرد/ صداي چكمه پوشان كمر چرمين سنگين دل/ شرنگ خشم بر جام سكوت خانه هاي شهر مي افشاند:/ كه ما از شهر ميكائيل مي آييم/ و از خورشيد مي گوييم/ كسي اما نمي يارست گفتن، شرم تان بادا:/ كه از خورشيد مي گوييد و از خود / ورشيد را بر چوبه اندام شب/ مصلوب مي سازيد/ دگر آزرم تان بادا، از اين ترفند./ نه ما اين چامه سازان دروغين را
تواني بود تا فرياد برداريم و بخروشيم:/ كه اين اشك خراسانست پنهان در دل هر چكه باران/ كه اين خون سياووش است در هر آيه مرجاني سبزينه برگ تاك/ مگو برفست/ اين حرف است:/ عصير و شيرهء جان و روان ماست در زهدان گرم خاك
رگ ببريدهء ما را كسي آويخته چون تاك بر آوند./ دا در قلعهء هر «كام» زنداني/ كليدش در كف اهريمناني از تبار شب
به هر جا پيكر بانو خداي شعر در زنجير/ به هر سو استوايي قامت فريادها در بند/ سترون ابرها از بيم در پرواز/ بلند قامت هر كاج كاجستان آزادي/ شبانگه هيمه اي در كورهء بيداد/ نه رستاخيز و غوغايي / نه ايماني به فردايي/ نه پيغامي ز ورجاوند./ بازگشت/ فرود آمد از اسب آهنينش مرد/ نشست و بوسه بران خاك پرتقدس كرد/ دوباره دور و برش ديد و شادمان خنديد/ هواي تازه و نمناك را تنفس كرد/ دو گام دورتر از وي به خنده سربازي به گوش رهگذري، با اشاره پُس پُس كرد/ گرفت مرد ره خانه اش پس از عمري/ نيافت خانهء خود، هر قدر تجسس كرد/ چه خانه كه پس از سال هاي رنج و تلاش/ به دست هاي خودش مثل باغ سُندس كرد/ نشست بر سر آوار و زار زار گريست/ هواي تف زدهء ظهر را تنفس كرد

کلمات و ترکيباتی مانند برف سرخ، زخماگين، باروت و رابطه ی آن با سرمه، جام سکوت، خورشید، مصلوب، خون سیاووش و.. هيچ کدام در رابطه ای جديد نيامده اند و هر خواننده ی حرفه ای و غير حرفه ای شعر با آن ها تا جایی آشناست و برای کسی که داعيه ی شعر دارد، خلاقيتی که لازمه ی شعر است، محسوب نمی شود. کافی ست هر کدام از ترکيباتی که در اين نوشته های آقای ناظمی آمده است را در اينترنت جستجو کنيم و به نتايج زيادی برسیم که طرف حتا در يک مقاله آن را بکار برده است.

گاهی نيز برای يافتن تقليد کسی که داعيه ی شعر دارد، اين تنها مهم نيست که دقيقا همان ترکيبات و عباراتی که قبلا نوشته شده اند را بيرون کشيد. گرچه برف سرخ، تن عريان، سرمه باروت، خاک پر مقدس و.. تبديل به ترکيباتی کاملا رايج شده بودند و شدند و به مرور برخی از آنان از کار افتاده اند و می افتند، اما در بررسی شعر بايد ما به لحاظ فنی نيز بنگريم که چقدر شاعر از خود خلاقيت به خرج داده و ترکيبی جديد ساخته است. اگر يک شی ء و يک صفت و يا کيفيت که به آن منصوب می شود را در رابطه ی جانشینی زبان قرار دهيم، می توان ترکيبات وصفی و غير وصفی فراوانی با آن ساخت. اين کار در بسا موارد نياز به هيچ خلاقيت شاعرانه ندارد. مثلا اگر برف سفيد را در رابطه ی جانشينی مورد نظر قرار گيرد، می توان برف سرخ، برف سیاه، برف آبی، برف ...يا ساخت و يا خود برف را با عناصر ديگری جايگزين کرد و به نتايج زيادی دست يافت. از سوی ديگر اين نکته نيز مهم است که عناصر چه به صورت کلمات، ترکيبات و يا تصاوير، در کليت چه فضایی ايجاد می کنند. بخشی از اين فضا سازی مربوط به انتخاب اين عناصر است که هر کدام با قرار گرفتن در متن، بار معنايی و آوايی خود را تحميل می کنند اما کليت کار نيز مهم است که چگونه فضای جديدی به دست داده می شود. يک شاعر غير حرفه ای، مغلوب بار معنایی و آوايی خود کلمات می شود و اما يک شاعر حرفه ای مهار آن را می تواند بدست گرفته و حتا بار آوایی و معنایی آن را در جهت آنچه می خواهد بوجود آورد، بکار می برد. کاملا مشخص است که آقای ناظمی علاوه بر اينکه از رابطه ی ابتدایی در جانشين سازی عبور نکرده و هنوز در پيچ و خم ساختن روابط ابتدایی ست، نتوانسته فراتر از بار معنایی و آوایی که خود عناصر دارا می باشد، کاری انجام دهد و کارش در حد کار يک نویسنده ی دست سوم تقليل پيدا می کند. پرنده های مهاجر، اصلا نا آشنا نيست و بارها بکار برده شده است. سحر از نسیم پرسید نه و به کجا چنین شتابان؟/ گون از نسیم پرسید/ دل من گرفته زینجا ، هوس سفر نداری ز غبار این بیابان؟/ همه آرزویم اما چه کنم که بسته پایم ، به کجا چنین شتابان؟/ به هر آن کجا که باشد بجز این سرا سرایم/ سفرت به خیر اما ، تو و دوستی خدا را / چو از این کویر وحشت به سلامتی گذشتی / به شکوفه ها به باران برسان سلام ما را/ در کوچه باغ های نشابور محمد رضا شفیعی کدکنی. مسافر شب نيز که يکی از محورهای اصلی نوشته است، کاملا تکراری و نخ نما می باشد. کافی ست که در اينترنت جستجویی ساده داشته باشیم تا بدانيم، رفيق تهمتن خوانده، چيزی بيش از کاپی های رايج نوشته نمی تواند

پرنده هاي مهاجر/ شب تولد ميخك بود/ به گوش پنجره باران سرود غم مي خواند/ كه خواب سبز شگفتن را/ چرا به باغچه هاي بلوغ آشفتند/ شب تولد ميخك بود/ شنيدم اين كه سحر از نسيم مي پرسيد:/ «در اين ديار غبارين شب چه مي جويي/
كه پا برهنه شب و روز خويش در سفري؟»/ به گريه گفت نسيم:/ «سكوت، عشق، تبسم / همين و ديگر هيچ»/ صداي گريهء او را / ميان همهمه باد و بانگ فشفشه ها/ دريغ و درد گياهان تشنه نشنفتند/ شب تولد ميخك بود/ من از ديار درختان عبور مي كردم/ صدايي از پس ديوار آشنايي ها/ مرا مي خواند:/ كه اي مسافر شب/ چرا به مزرعه ها قامت تفنگت را/ زهشت بوته بر افراشتي مترسك وار/ چه سال ها شده از خوشه ها نشاني نيست/ چه فصل ها شده با باغ هاي تان قهريم/ پرنده هاي مهاجر به گريه مي گفتند.

شش: رباعی و دوبيتی هایی که به کلی نخ نما شده است:

من يقين دارم حتا يک خواننده ی غير حرفه ای شعر نيز با نمونه های خوب و درخشان شعر سنتی در آثار بزرگانی مانند حافظ و مولانای روم و خيام و..که دايره ی کلماتی مانند "ساقی"، "باده"، "آتش"، " طرب"، "سبو"، "قدح" ، " یوسف"، "پیرهن" و..وجود دارد، برخورده و نمونه های زير از آقای لطيف ناظمی تنها کاپی هایی دست چندم تلقی می شود و نه چيزی بيش:

آب طرب/ ساقی قدحی ز آتش تاک بريز/ باد است زمانه باده بيباک بريز/ زان آب طرب که بهر ما ميريزی/ يک جرعه به کام تشنهء خاک بريز

هديهء دوست/ گفتم که بريز هرچه از می به سبوست/ آتش بفگن به مجمر اين رگ و پوست/ گفتا که به جز آب نريزم به قدح/ گفتم که زدوست هرچه آيد نيکوست

بوی وطن/ بوی علف و بوی چمن ميآيد/ از مصر نسيم پيرهن ميآيد/ از چار طرف دريچه ها بگشاييد/ امشب چقدر بوی وطن ميآيد

لطيف ناظمی به عنوان منتقد ادبی:

در اين مجال نمی خواهم زياد به اين مساله بپردازم که لطيف ناظمی يک منتقد ادبی خوب هم نیست.
زمانی در يک مجله ی ادبی خوانده بودم که يک منتقد ادبی در ايتاليا به شاعری اهل همان کشور گفته بود که چرا شما شعرهای خوب مانند شعرهای "چزاره پاوزه" نمی نویسید. آن شاعر در پاسخ گفته بود چون شما ديگر منتقدان زمان چزاره پاوزه نیستید.

به نظر من اين پاسخ شاعر ايتاليایی تا حدودی، تاکید می کنم تا حدودی، دليل می شود که ما شاعران خوبی در افغانستان نداريم که خود چيزی بر تاريخ ادبيات افزوده باشند. منتقد ادبی از نوع لطيف ناظمی با برداشت های سطحی از شعر، طبيعی ست که به آنانی که مانند خود وی نوشته های دست چندم دارند، مجال می دهد تا خود را به عنوان شاعران برجسته معرفی کنند. اگر لازم باشد زمانی به، به اصطلاح نقد های آقای لطيف ناظمی هم خواهم پرداخت و نشان خواهم داد که چگونه ايشان تفسير دست چندم، برخاسته از ذهن فرسوده ی خود را که به هيچ عنوان با معيار های روز ادبی سازگار نيست ، به عنوان نقد جا زده است و فقط عده ای بی خبر و يا رفيق، وی را به عنوان پيشگام نقد ادبی معرفی می کنند.

من نمی خواهم در سلسله نوشته ها در " فضای باز" کابل پرس^?، تابوها را بشکنم که برای من لطيف ناظمی و کار وی در ادبيات هيچ تابویی محسوب نمی شود که نياز به شکستن آن باشد. من صرفا با نوشته هایی بی رمق، تقليد شده و نخ نما برخورد کرده ام که حيفم می آيد در افغانستانی که همه چيز ويران شده، در حق شعر هم ظلم شود.

از اين پس بنا به تقاضای تعداد زيادی از خوانندگان کوشش می کنم بخش"در فضای باز" را جدی تر از پيش دنبال کنم. در اين چند ماه اخير نامه های مختلفی از طرف خوانندگان دريافت کرده بودم که خواهان فعال شدن اين بخش شده بودند. در آخرين نوشته ای که در فضای باز نشر شد، خواسته بودم خوانندگان نظراتشان را درباره چند نوشته ی آقای لطيف ناظمی ابراز کنند. متاسفانه نظرات بيشتر از اينکه درباره ی نوشته های ايشان باشد، به مسايل ديگری پرداخته شده بود که در اين بخش به هيچ عنوان مد نظر من نبوده است. در فضای باز کابل پرس جایی برای بحث درباره ی ادبيات افغانستان است و پرداختن به مسايلی مانند مسايل سياسی جايش در اين بخش نيست. واضح است اين به معنای آن نمی باشد که خوانندگان نظراتشان را درباره ی مسايل سياسی ابراز کنند. خواهش من اين است که در صفحات در فضای باز به ادبيات و کار ادبی پرداخته شود و برای اظهارنظر درباره ی موضوعاتی غير از ادبيات، خوانندگان به صفحات ديگر کابل پرس مراجعه کنند.

چند درصد شعر؟

دو نوشته از لطيف ناظمی در فضای باز

دو شنبه 17 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در حق شعر ظلم می شود!

به بهانه ی درگذشت بيرنگ کوهدامنی

پنج شنبه 13 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

چند نوشته از ناتور رحمانی در فضای باز

يكشنبه 30 دسامبر 2007, نويسنده: کامران میرهزار

در ادامه ی در حق شعر ظلم می شود

2008-01-13T22:55:00Z

هم شما از نوشته ی من ناراضی هستيد و هم رفقا و دار و دسته ی وابسته به بيرنگ کوهدامنی. به من بگوييد که آيا راوا توانسته که جناب کوهدامنی را از شاعری خلع کند؟ نه، نتوانسته چون تخصص ادبی ندارد و بی آنکه بداند کوهدامنی شاعر نيست، غير مستقيم حتا به درجه ی سنتی ملک الشعرا هم ارتقايش می دهد و تصور می کند که بله ديگر فاتحه ی طرف را هم خوانده است. در صورتی که اينطور نيست و هنوز بسياری به تصور غلط، کوهدامنی را يکی از بزرگترين شاعران افغانستان می دانند. شما و سازمانی که عضو آن هستيد و يا طرفدار سخت آن ، به ملک الشعرايی ارتقايش داديد و رفقايش هم که همه از يک باند و دار و دسته اند، پيشتر از شما اين علم را برافراشته بودند.

يک خواننده ی کابل پرس^? که از طرفداران راوا و شايد هم عضو اين سازمان باشد، پيام زير را ارسال کرده است:

" بین خود هستیم کامران جان میرهزار. "نقد" خودت را از بیرنگ کوهدامنی ببین و نقد پیام زن را. نقد شما به درد آن "ادیبان" درازگوی شهرت طلب و بی وجدان میخورد که سعی میکنند از کوهدامنی با توسل به ابزارهای ادبی او را شاعری والا ثابت نمایند بدون توجه به ننگ پرچمی و جهادی بودنش. اما پیام زن میگوید که ولو او ملک الشعرا هم باشد، فرهنگی کثیف و بدرد نخوری است که باید افشا و محکوم شود زیرا پس از سقوط حکومت پرچمی اش شرم نکرده و به آشنایی با خاین و حنایتکار - "فرمانده مسعود"- می نازد. به خاطر همینگونه نقد های خانمان برانداز است که پیام زن مورد حمله کین توزانه و نامردانه همه قلم بدستان خاین جهادی و پرچمی قرار می گیرد ولی شمابه جر و بحث روی توانایی و ناتوانی های شعر کوهدامنی دعوت میشوید! راوا باید به آن برخورد های خاینانه به خودش از سوی میهنفروشان پرچمی، خلقی و بنیادگرا ببالد و شما باید از برخورد"کوهدامنی" که دفاعش از بیرنگ را بی ارتباط به جنایتکاران میداند، سر در گریبان کرده و رمز مبارزه علیه دشمنان پلید این مرز و بوم را متواضعانه از راوا و پیامش بیاموزید. امید از این توصیه بی ادعا نرنجید."

پاسخ من هم به اين پيام و هم پيام های مشابه ديگر طرفداران راوا:

آقا يا خانمی که بنام منصف نوشته ای. اول اينکه گمان نمی کنم اين شيوه ی بحث باشد که بگويی بين خودمان هستيم و با نام مستعار بنويسی. ما به اين می گوييم پنهان شدن و بعد کسی حاضر نشود بار مسووليت گپ شما را بر عهده بگيرد. من از آنچه شما نامش را توصيه مانده ايد نرنجيده ام و حتا از تاختن روا به خودم هم نرنجيده ام. اگر قرار باشد با اين چيزها آدم برنجد بهتر است که پای به ميان نگذارد. اما درباره ی آنچه گفته ايد بايد بگويم که نه برايم قانع کننده نيست. چرا؟

اول: راوا هيچ تخصص ادبی ندارد و ادبيات را از لايه ی سياسی آن می بيند و به هر نوشته ای که با مذاق سياسی راوا برابر باشد، ادبيات ناب می گويد در حالی که چنين نيست و ممکن آن نوشته فاقد ارزش ادبی باشد. لطفا تصور نکنيد که سياست برای من مهم نيست مهم هست اما وقتی به چيزی می گوييم "شعر" که "شگرد نو ادبی" داشته باشد . اول بايد مرز شعر بودن و يا نبودن آن را مشخص کنيم و سپس به لايه ی سياسی آن می توان پرداخت. پيش از آنکه شما به ادبيات رسيدن اثری را ثابت نکنيد، نمی توانيد نام آن را شعر بناميد. بله نامش را بمانيد يک چيز ديگر مثلا متن غير ادبی آتشين، تند و ...

اگر نگاه ژرف کنيد و سطحی ننگريد، می بينيد که با همان نگاه سياسی به شعر نيز شعری می بايد پايداری داشته باشد که ابتدا در خود (زبان)انقلابی کرده باشد و نه اينکه با عناصر سنتی به شعارگرايی و آن هم از نوع انقلابی روی آورده باشد. از ديد شما نوشته های بيرنگ کوهدامنی ممکن است شعر باشد ولی شعر هايی که آدمی خاين آن ها را نوشته است. از ديد شما ممکن نوشته ی گلنور بهمن در سوگ رهبر راوا (که خواننده ای متمايل به خط سياسی شما در پيامی در همين کابل پرس مانده) شعری والا باشد. اما از ديد من نه نوشته ی کوهدامنی شعر است و نه نوشته ی گلنور بهمن. نوشته ی گلنور بهمن همانقدر مرتجع و واپس گراست که نوشته ی کوهدامنی. به چه دليل؟ به دليل اينکه هر دو فاقد نوگرايی ست و فقط توانسته اند عناصر سنتی را آن هم بسيار ضعيف، در يک مجموعه ی فاقد جان و حرکت کنار هم قرار دهند. از اين زاويه نه گلنور بهمن شاعر است و نه کوهدامنی.

همين که شما از قول پيام زن می گوييد که "کوهدامنی ولو ملک الشعرا باشد، فرهنگی کثیف و بدرد نخوری است که باید افشا و محکوم شود و.." نشان می دهد که راوا گرچه ظاهرا با سنت مبارزه می کند اما هنوز درگير مسايل سنتی ست. عصر ملک الشعراها گذشت جانم و گمان می کنم که اينگونه اظهار نظر راوا و شما که عضو و يا طرفدارش هستيد، در جان دادن به پيکر نظام سنتی که من به اندازه ی خودم در ادبيات هم با آن مبارزه می کنم، کمک می کند.

به اين چند سطر از نوشته ی گلنور بهمنی دقت کنيد:

هـــای‌ بــــانـــــوی‌ شگــرف‌ آفتــــاب/تــك‌ درخـت‌ بیشــه‌هــای‌ انقــلاب

دشمــنانت‌ هم‌ چنان‌ شرمنــده‌ اند /مرده‌ اند اما به‌ ظاهــر زنــده‌ انــد
...
دشمــنانت‌ كوچــك‌ و بی‌مــایه‌ اند/بد سرشت‌ و مضحك‌ و بی‌مایه‌ اند

از میــان‌ جهل‌ خنجــر می‌كشنــد/گــرگ‌ها را بــاز در بــر می‌كشــند

آشتی‌ با كس‌ ندارد چشم‌ شان‌/آتش‌ آفت‌ می‌كند در خشم‌ شان

دشمنانت‌ روشنی‌ را دشمن‌ اند/دشمــنــان‌ آبــروی‌ میهــن‌ انــــد

به اين چند سطر از نوشته ی بيرنگ کوهدامنی هم دقت کنيد:

از درد و غصه طينت و از غم سرشت ماست 

رنج و عذاب و در بدرى سرنوشت ماست

در گوره گاه خشم خدا آبديده ايم 

دوزخ اگر نصيب شود ، خود بهشت ماست

پيداست آن كه عاقبت مان چه ميشود 

در رهگذار سيل بلا خاك و خشت ماست 

اندوه و ماتم و اين غربت غريب

حكم خدا و قسمت و تقدير زشت ماست

هر دو نوشته فاقد نوگرايی ست و شعر محسوب نمی شود.

دوم: ظاهرا واکنش ها برابر نوشته ی " در حق شعر ظلم می شود" نشان می دهد که نظر شما درست نيست و اين نوشته بدرد آدم هايی که می گوييد نخورده و بلکه آن ها هم به نوعی به همان راهی رفته اند که شما رفته ايد. چطور؟
هم شما از نوشته ی من ناراضی هستيد و هم رفقا و دار و دسته ی وابسته به بيرنک کوهدامنی. به من بگوييد که آيا راوا توانسته که جناب کوهدامنی را از شاعری خلع کند؟ نه، نتوانسته چون تخصص ادبی ندارد و بی آنکه بداند کوهدامنی شاعر نيست، غير مستقيم حتا به درجه ی سنتی ملک الشعرا هم ارتقايش می دهد و تصور می کند که بله ديگر فاتحه ی طرف را هم خوانده است. در صورتی که اينطور نيست و هنوز بسياری به تصور غلط، کوهدامنی را يکی از بزرگترين شاعران افغانستان می دانند. شما و سازمانی که عضو آن هستيد و يا طرفدار سخت آن ، به ملک الشعرايی ارتقايش داديد و رفقايش هم که همه از يک باند و دار و دسته اند، پيشتر از شما اين علم را برافراشته بودند.

سوم: يک مثال برای شما بياورم. بارها ديده ام که راوا از نام شاعر ما احمد شاملو استفاده کرده است. می گويم شاعر ما و نه شاعر راوا. چون ما، هم دلبسته ی تهور ادبی او هستيم که در زمان خود (تاکيد می کنم در زمان خود، چرا که ما بايد از شاملو در کار ادبی عبور کرده باشيم) انقلابی برپا کرد و هم به منش و اعتقاد او به انسان باور داريم. احمد شاملو زمانی احمد شاملو می شود که در خود شعر و در زبان بر بنيادگرايی شوريد و اساس سنتی شعر را که حتا نيما و اخوان ثالث نيز تا حدی محافظه کارانه با آن برخورد کرده بودند را از هم پاشاند. آيا تاکنون به مخيله ی راوایِ اکنون به گمانم 32 ساله نرسيده که چرا رژيم ايران مخالف شاعران نوگراست و شاعران درباری بيشتر وزن و قافيه می بافند؟ مگر راوا پی نبرده که شعر سنتی يکی از محورهای توجيه حاکيمت سنتی است؟ شما نمی توانيد گفته ی راوا که عليه من عنوان شده بود را شاهد بياوريد و بگوييد که در کشوری مثل افغانستان با وجود جنايات بی شمار، مدرنيزم و پست مدرنيزم چه کار. شاملو ابتدا با کار و تهور ادبی خود، بساط ادبيات پوسيده را جمع کرد و در دل کار ادبی او اعتراض و روشنگری بود. آميخته با شگردهای ادبی اش و نه چيزی جدا. اگر شاملو می آمد، حرف هايش را با وزن و قافيه می گفت، او هم يک ناشاعر متناقض بيش نبود و از شاعری بهتر که فقط مبارزه ی سياسی می کرد. اما می بينيم که شاملو را کار ادبی او و انديشه ی آميخته و برآمده از زبان شعرش ماندگار کرده است. اگر با نگاه دقيق ادبی شورش عليه ادبيات پوسيده لازم نيست، پس چرا شاملو برای حميدی شيرازی سنت گرا می گويد: بر دار شعر خویشتن آونگ کرده ام. حال آن که در افغانستان، روا هنوز به شر چند ناشاعر مانده و گويی راوا عليه آنان می نويسد و آنان را افشا می کند و از سويی جالب که به نوعی افتخار ملک الشعرايی را هم اعطا می کند. به اين کار راوا می گويند آب در هاون کوبيدن. اگر راوا می توانست نام دروغين شاعر را از اينان پس کند، ديگر کسی نه بيرنگ کوهدامنی يادش می ماند و نه لطيف ناظمی و امثال آنان. خبرنگار ادبيات نشناس بی بی سی هم جسارت نمی کرد و نام کوهدامنی را شاعر نامدار افغانستان نمی ماند.

چهارم: می گوييد پيام زن و راوا مورد حمله ی وابستگان جهادی و خادی قرار گرفته است. اين نکته برای من چندان تعجب آور نيست. اتفاقا طبيعی ست که در کارزار، دو طرف افرادش را برابر يکديگر يکپارچه کند. مبارزه همين است. اين ماجرا برای من نيز پيش آمده، من يک تن هستم، راوا يک سازمان است، افراد زيادی ظاهرا دارد و امکانات هم . در حالی که نويسندگان وابسته عليه من هم بسيج شده اند و اما در کنار آنان، راوا هم دست بکار است. چطور؟ راوا فکر می کند من هم خادی جهادی هستم؟ در قتل عام و چور مردم بيگناه افغانستان شريک هستم؟ وابسته به اين کشور و آن کشور هستم؟ با قاچاقچيان مواد مخدر رابطه دارم؟ يا اينکه جرم من اين است که همه را نقد می کنم حتا اگر راوا باشد.

پنجم: به من گفته ايد سر در گريبان خود کنم و رمز مبارزه را متواضعانه از راوا و پيامش بياموزم. بايد باز هم به شما بگويم نه. حداقل تجربه ی خود من در برخورد با راوا تاکنون می گويد که راوا آن چيزی نيست که من بخواهم از آن بياموزم. در دنيا آدم های آزاده ی زيادی هستند که جانشان را داده اند، حتا عضو هيچ سازمانی نبوده اند و اگر بخواهم الگوبرداری کنم و بياموزم از آن ها خواهم آموخت و نه از سازمان مغروری که هنوز تو نگفته ای، نادانسته بدون اينکه بداند، مرا به همدستی با جنايتکار متهم می کند. مانند خاد به من تهمت جاسوسی می زند و نمی داند که از کودکی ام در کوره پزخانه ها کار کرده ام، ميدان تجريش تهران ايستاده ام و کارگری کرده ام، در زمين های کشاورزی کار کرده ام، تا جايی که توانسته ام به کارگران آواره ، خواندن و نوشتن آموخته ام، اما قلمم را به کسی نداده ام. آيا روسای سازمان شما که در اروپا و آمريکا چکر می زنند، مزه ی بی پولی و رنج را کشيده اند؟ پول نداشتم که کمپيوتر (کامپيوتر بگويم باز متهم به جاسوسی ام می کنيد؟) ياد بگيرم و از سانسور رژيم به اينترنت پناه بياورم. اينها چيزهايی نيستند که من قرار باشد فرياد بزنم اما وقتی می بينم شما و سازمانتان از يک نوشته ی انتقادی به تنگ آمده ايد و بی محابا متهم می کنيد، گويی لازم است که بگويم و متاسفم که داعيه داران حقوق بشر، با يک قربانی چنين برخوردی می کند.

ششم: آقا يا خانمی که بنام منصف نوشته ای و رفقا و همفکران ايشان. من از آنچه شما نامش را توصيه مانده ايد نرنجيده ام و حتا از تاختن روا به خودم هم نرنجيده ام از تاختن چند بی سواد وابسته که تحمل نقد را نداشته و بد و بيراه نثارم می کنند هم نمی رنجم. اگر قرار باشد با اين چيزها آدم برنجد بهتر است که پای به ميان نگذارد. اما درباره ی آنچه گفته ايد بايد بگويم که نه؛ برايم قانع کننده نيست.

آقا يا خانمی که بنام منصف نوشته ای. اگر منصف باشی، کابل پرس را غنيمتی در جامعه ی افغانستان می دانی. يا نه اگر فقط نشراتی مانند راوا داشته باشد غنيمت است؟ يا نه چند صدايی و شنيدن صدای مخالف نبايد باشد؟ يا نه گپش را نشنيده به طرفش شليک کنيد؟ يا نه چشم تان را ببنديد و کور شويد و بگوييد که افشاگری فقط آن چيزی ست که راوا می کند و افشای دزدان و جنايتکاران در کابل پرس افشا گری نيست؟

هفتم: من معتقدم که گفت و گو بايد در افغانستان نهادينه شود. اگر در افغانستان گفت و گوی رو در رو مقدور نيست و افراد به خاد احضار می شوند، روی اينترنت می توان اينکار را کرد. اينترنت حتا به فراه عزيز و دايکندی عزيز هم رفته است. بسياری از کسانی که ما فکر می کنيم با جنايتکار همدستند، همدست نيستند و نبايد دشمن خطابشان کرد. گفت و گو، تمرين شنيدن صدای مخالف نعمتی است که افغانستان از آن بی بهره است و کابل پرس می خواهد با چند صدايی بودن اين کمبود را تا جايی که می تواند جبران کند. شما که در سايت راوا صدای مخالف راوا را نمی شنويد. در سايت پيام مجاهد هم نمی شنويد. اما در اينجا هم شما هستيد، هم مخالفان شما، هم کسانی که وابستگی به شما و دار و دسته ی ديگر ندارند.

و اما چون ديدم اين نوشته به نوعی به ادبيات ربط مستقيم پيدا کرد، مايلم چند جمله ای را نيز در پاسخ به برخی واکنش ها نسبت به نوشته ی " در حق شعر ظلم می شود" بدهم. گرچه بيشتر واکنش ها فاقد ارزش ادبی می باشند اما يکی دو نفری در بخش نظرات آمده بودند و زوری زده بودند اما آن ها هم وارد نشده مانند راوا و خاد با تهمت جاسوسی وارد شدند. نظرات، نظرات به شدت وابسته به قوم و قبيله بود تا نظرات منطقی و معقول. عجب مرضی در افغانستان است که اگر به ظاهر روشنفکر و شاعر و نويسنده ی پشتون را نقد می کنی، بی دليل و فقط بدليل همين مرض قوم گرايی، به ظاهر روشنفکران تاجيک چک چک می کنند و اگر خام و بی مايه شاعر تاجيکی با نقد برابر شد، به ظاهر روشنفکران پشتون خوش می شوند. از هزاره ها هم ماشاء الله توصيه دريافت می کنم که ديگر نقدی بر خليلی منتشر نکنم. اگر به هيچ کدام از اين چک چک ها و خوش شدن ها و توصيه ها وقعی نگذارم که نمی گذارم، جبهه ی کلانی برابر خود می سازم که ظاهرا ساخته شده است. گاهی به ظاهر خير انديشان توصيه می کنند که اينکار را نکنم. راوا يک سازمان هم سن و سال من، با همه ی امکانات و زد و بندش می نالد که برابر ما چنين است و چنان است؛ برابر من هم چنين است و چنان است و راوا هم خودش را به اين جمع برابر من اضافه کرده است.

لازم نيست که مدام تکرار کنم انتقاد و افشای دزدان و جنايتکاران و به ظاهر روشنفکران، به معنی دشمنی با اين قوم و آن قوم افغانستان است. من در نوشته ای با عنوان " نقض حقوق بشر در همه ی جای افغانستان" و نوشته های ديگرم اين مساله را بارها و بارها گفته ام.

برای من انسان مهم است. اين انسان فرقی ندارد که افغان باشد، ايرانی باشد، پاکستانی باشد، آفريقايی و يا هر جای ديگری.

و اما يکی از اين واکنش هايی که گفتم با عنوان " چون قلم در دست غداری بود" از فردی بنام دستگير نايل در يکی از سايت های اينترنتی نشر شده بود. دوستان و خوانندگان برای من اين نوشته را فرستادند.

به پاسخ ايشان اول بايد بگويم که نوشته ام بسيار صريح و روشن بود و اگر شما تمايل داريد آن را توهين به يک مرده تلقی کنيد، مشکل خودتان است و نه من. دوم اينکه عدم شناخت من از گذشته ی کوهدامنی دليل نمی شود که من نوشته های او را که در دسترسم است نقد نکنم. جالب اين است که هر نوشته ای ايشان را که يافتم يکی از يکی ضعيف تر و سست تر بود. لازم بود کسی که شاعر نيست را، خلع شاعری اش اعلام شود تا جوانان احساس نکنند هر کس که از طريق رسانه ها و به مدد رفقايش در بوق و کرنا شد شاعر است و ساحت او ساحت دور از انتقاد است.

سوم اينکه جناب نايل نوشته های شما هم چندان بهتر از نوشته های جناب کوهدامنی نيست. با مروری بر نوشته هايتان روی سايت های مختلف دريافتم که شما هم استخوان های پيشينيان را جابجا می کنيد و خلاقيت در کارتان ديده نمی شود. مثال می خواهيد. بفرماييد اين هم يکی از کلکسيون ادبيات نخ نمای افغانستان:

پرستو های مهاجر

دریغ و درد که دور از دیار ویار، شدیم

به چشم اهل زمانه، چقدر خوار شدیم

چه دردناک بود، خاک غربت ای یاران

به ما که مستحق جور روزگار، شدیم

به ملک غیر، غریبانه بی کفن مردیم!

شهید بیکسی و درد انتظا ر، شدیم

به دشت خاطر ما، لاله یا گلی نه شگفت

چرا که دور، ز آغوش نوبها ر شدیم

نکرد در حق ما ظلم، هیچکس که چنین

اسیر پنجهء بیداد روزگار شدیم!

چونیست در سر کس، دانش جها ن بانی

به پیش مردم بیگانه، شرمسار شدیم

پرستو های مهاجر، به لانه برگردید

که ما هم، همسفر قاصد بهار شدیم!

آخ و ناله هايی که تکرار و تکرار و تکرار شده اند و از تکرار پوسيده اند. هر شاعر تازه کار بايد بهتر از اين بنويسد. شايد در آينده تصميم بگيرم چند کار شما را هم در فضای باز کابل پرس قرار دهم.

يک نفر ديگر را هم خوانندگانم، واکنش اش را نسبت به نوشته ام فرستادند. کسی بنام درياباری نوشته که " آقای ميرهزار سوراخ دعا را گم کرده اند" يا چيزی شبيه اين که دقيق يادم نيست. به پاسخ اين آقا فقط بايد اين مصرع مولانا را بياورم که: چشم سوی چراغ کن سوی چراغدان مکن.

نوشته ای را هم از آقای مير حسين مهدوی با عنوان " کوچ بيرنگ کوهدامنی و يک نقد نابهنگام" خواندم که نظر خود ايشان بود و نظرشان برای خودشان محترم. اما کاش ايشان اين جسارت را به خرج دهند و نظر خود را بی پرده درباره ی شعر کوهدامنی ابراز دارند. ايشان می گويند که " کامران ميرهزار با معيارهای شعر نو يا مدرن کمر به نقد شعرهای کوهدامنی بسته و با صدور يک حکم کلی دوسيه شعرهای او را بعد از مرگش بسته است". من می گويم چه خوب و چه فرصت گرانقدری برای شعر و جلوگيری از ظلم بيشتر در حق آن، که ما بدانيم چگونه کاری همراه با مرگ نويسنده اش می ميرد. اين شايد اخطاری باشد به آدم هايی که عناوين کاذبی را يدک می کشند.

آقای مهدوی می گويد که "بی بی سی کوهدامنی را شاعر نامدار خوانده و نبايد مايه اندوه ما باشد." من می گويم خبرنگار بی بی سی شعر را از معر تشخيص نمی دهد و همين اظهار نظر نادرست خبرنگار بی بی سی، باعث می شود که انبوه جوانانی که تازه وارد وادی شعر شده اند و يا می شوند، نادانسته گمراه شوند و بت های دروغين ساخته شود و اين وظيفه ی من است که از حق شعر دفاع کنم.

اظهار نظرهای مستقيم و غير مستقيم زياد ديگر هم بود و ظاهر اين نوشته ی " در حق شعر ظلم می شود" بسياری را و از جمله 25 نفر متفق را به تکاپو انداخته بود که ثابت کنند که کوهدامنی شاعر است و برای اينکه راه گريزی هم بگذارند اين جمله را آورده اند که: "بیرنگ شاعر ونویسنده دهه های شصت و هفتاد بود. نباید آن را به سنجه های امروز بباد سرزنش گرفت . بیرنگ شاعر عصیان بود و عاشق زبان وادب فارسی ." امضا کنندگان اين ها هستند: سالار عزیزپور - آ رش آذیش - عزیز الله ایما - احسان سلام - پرخاش احمدی - اسدالله الم - هادی پویان - محمد شاه فرهود - صدیق رهپو طرزی - خلیل الله رووفی - فضل الرحیم رحیم خــبر نگار آزاد - نعمت حسینی - نیلاب سلام - سید فرویدن ابراهیمی - داکتر پروین پژواک - هژبر شینواری - نصیر مهرین - شبگیر پولادیان - محمد زرگر پور - واسع بهادری - رفعت حسینی - محمد افسر رهبین - منصور ساحل شباهنگ - پوهنمل رسول باوری -ایشور داس.

من به اين 25 تن متفق بايد بگويم که آقايان و خانم ها، شعر آنطوری که شما می گوييد دهه ی هفتاد و هشتاد نه، بلکه قرن چهارم و پنجم و ششم و هفتم و هشتم و ... نمی شناسد. اگر شعر شاعری شعر باشد، شگردهای مشخص و ماندگار خود را دارد و برای همين است که شعر بزرگانی مانند مولانا به قرن بيست و يکم رسيده است. اما متاسفانه بايد بگويم که نوشته ی کسی که شما مدعی عصيانش هستيد، با همان سطح و اندازه ی شعر دهه ی شصت و هفتاد هم شعر نيست. حتا اگر به عقب تر هم برويم و معيار ها را با يکی از دوره های رکود ادبيات فارسی، يعنی دوره ی بازگشت هم بسنجيم، باز هم ما به شعر، در کار آنکه شما از وی دفاع کرده ايد نمی رسيم. من حتا در کار شاعر شما مشاهده کردم که وزنش می لنگد و قافيه شايگان اندر شايگان می شود. يکی پيام داده بود مشکل تايپی بوده، باز هم اگر مشکل تايپی بوده يا از برکت رفقا درست شده، فرقی نکرده و به شعرش نمی رساند.

اظهارنظرهای ديگری هم بود که بصورت شفاهی و تلفونی و ايميل به من رسيد. بسياری معتقدند که جناب کوهدامنی شاعر نيستند اما چون محافظه کار تشريف دارند و نمی خواهند دوستان را برنجانند، ابراز نظر نمی کنند. بسيار خوب نکنيد اما جای تاسف است که جسارت ابراز انديشه ی تان را نداريد.

در پايان يک نوشته ی جالب را نه به دليل اينکه خود نوشته سطح و اندازه ی قابل توجه ای داشت بلکه به دليل چند نکته در آن، مايلم اشاره ای به آن داشته باشم.

نوشته ای از خانم منيژه باختری در سوگ جناب کوهدامنی خواندم که از قضا آقای کوهدامنی هم رفيق پدر ايشان بوده و هم استاد ايشان در دانشگاه. خواهش من اين است که جملات خانم باختری را با دقت بخوانيم و نکته را با هم دريابيم:

"سه چهار سالی گذشت. نخستین روز های زنده گی دانشجویی را می گذشتاندم که در صنف با استاد بیرنگ رو به رو شدم. او قرار بود که به ما درس ادبیات فارسی دری بدهد. ذوقزده و آشنا برایش سلام دادم. علیک اش سرد و ساده بود. سردیش همه وجودم را گرفت. چرا مرا نشناخت؟
می خواستم که هر چه زودتر مرا بشناسد: من همان دختر کوچک دوست شما استم که امروز بزرگ شده ام و به دانشگاه آمده ام. این حس بزرگ بینی و خود بینی در وجودم بزرگ شد و به من جرات داد که پرسشی کنم. در آن روز ها پرسش مد روز، پرسیدن در مورد ماتریالیزم و دیالکتیک و رابطه بین این دو بود. وقتی پرسشم را مطرح کردم همچنان با همان لحن سرد و نگاهان سرد و لهجه خشن گفت: این پرسش را از استاد جامعه شناسی تان بپرسید، من به شما درس ادبیات می دهم. به جای این پرسش قلم و کاغذ را بگیرید تا به شما املا بگویم. باز هم شرمزده شدم و دانستم که کنش ناشیانه یی کرده ام. اما امروز او مرا به یاد نمی آورد تا کمکم کند و فرحناز خانم نیز نیست تا همراهی کند. عهد فراموش شده ام را با خودم به یاد آوردم:
بعد از این هرگز ناشیانه عمل نمی کنم."

من به احساسات خانم باختری درباره ی کوهدامنی کاری ندارم. هدف من چيست؟ هدف من اين است که بگويم اتفاقا دانشگاه جای پاسخ دادن به پرسش هايی از نوع پرسش خانم باختری بود که آقای بيرنگ پاسخ نداد. املا و انشا ياد گرفتن کار يک دانشجوی دانشگاه نيست و دانشجويان عزيز بايد در دوران مکتب شان املا و انشای شان را فرا می گرفتند. اگر دانشجويانی مانند خانم باختری املا و انشای شان مشکل داشت، نبايد به دانشگاه راه پيدا می کردند و اگر آقای کوهدامنی املا و انشا ياد می داد، بايد به يکی از مکاتب ابتدايی برای تدريس می رفت و نه دانشگاه. هرچند در مکاتب ابتدايی هم نبايد هر کسی را به عنوان آموزگار به کار گرفت، ولی افغانستان ما و شما که در و پيکر ندارد. متاسفم که دانشگاه افغانستان تبديل به چه جايی شده بود (هنوز هم چندان تعريفی ندارد) و من اگر جای خانم باختری بودم، اعتراض می کردم که جناب و نه استاد؛ اينجا دانشگاه است و نه مکتب.

کی به اين چيزها می گويد شعر؟

2007-12-29T23:23:00Z

من ابتدا بايد بگويم که خوشبختانه بخش جديدی که در کابل پرس^? با عنوان " در فضای باز" راه اندازی شده، مورد استقبال خوانندگان و اهالی فرهنگ قرار گرفته است. خوانندگان زيادی با ابراز نظر در کابل پرس و فرستادن پيام های شخصی به من گفته اند که به مساله ی ادبيات، بايد در کابل پرس پرداخته شود و "در فضای باز" اقدام نيکی است. نظر های مخالفی هم داشتيم که بيشتر مخالفت با نظرات ابراز شده بود و من اين نظرات مخالف را هم به فال نيک می گيرم. قرار نيست که همه نظرات يکسانی داشته باشيم. من فهرستی از برخی افراد تهيه کرده ام که به مرور نوشته هايشان را در فضای باز قرار خواهيم داد. می گويم "افراد" و نه " شاعر" که به گمان من آثار بسياری از آن ها از ديد خوانندگان و اهالی فن دور بوده است و فرصت تاکنون برای ابراز عقيده و نظر آزاد مهيا نشده بود و شاعر بودن آنان نيز بيشتر به يک تعارف می ماند؛ مانند شاعر بودن جناب آقای لطيف ناظمی. اين مساله هم مهم است بدانيد که کابل پرس فقط برای بحث و ايجاد يک گفتگوی آزاد و شفاف اين مسايل را طرح می کند و هيچ مساله ی شخصی در اين کار دخيل نيست و اگر کدام کسی به دلخواه خواست که نوشته هايش " در فضای باز" قرار گيرد، من از آن استقبال می کنم و با کمال ميل می پذيرم.

و اما اکنون چند نوشته از جناب ناتور رحمانی را انتخاب کرده ايم و در فضای باز قرار داده ايم.

اين نظر من است: به اين نوشته ها نمی توان شعر گفت و شعر چيزی نيست که شامل حال اين چند نوشته شود. من با نظرگاه سنتی شعر در دنيای معاصر موافق نيستم که شعر بايد وزن داشته باشد و قافيه و يکی يکی اصول جناب مرحوم قيس رازی را در چند قرن پيش رعايت کنيم. شعر موجودی بالنده و پوياست و به نسبت تاريخی که طی کرده و شرايط زبانی که در آن قرار دارد، تعريف هايش را تغيير می دهد. از اين منظر نوشتن پاره هايی که با وزن و قافيه به هم بافته شده اند در دنيای امروز کار شاق و و سختی نيست و معمولا وزن و قافيه را می توان با مرور کردن و گاهی حفظ کردن شعرهای بزرگانی مانند مولانای روم و نه بلخ (به نظر من) آموخت.

چرا نوشته های آقای رحمانی که در زير آمده است شعر نيست و من اصرار دارم که متاسفانه در نبود نقد، در حق شعر ظلم می شود؟

اگر از نگاه مدرن و امروزی نگاه کنيم، شعر نسل های مختلفی را طی کرده و اکنون حداقل نزديک يک قرن است که از شعر سنتی عبور نموده و به نوعی به آزادی دست يافته است. اين آزادی در شعر به نوعی شامل سه نوع ساخت است. ساخت آوايی، ساخت معنايی و ساخت نحوی. فرم شعرهای خوب ، خود با نوع ساخت و آفرينش، ساخت های معنايی را نيز می آفرينند و معنا با فرم آفريده می شود.

در کنار اين شعر امروز با موارد جديدی برخورد کرده که نه تنها در شعر فارسی جديد می باشد، بلکه شعر معاصر جهان نيز به گونه ای ناچار با آن به رقابت پرداخته است. اين گونه يا بهتر بگويم گونه های جديد با رشد هنرهای ديداری شکل گرفته و شگرهای ادبی را در رقابتی خاص با خود قرار داده است. بحث درباره ی اين شگرهای جديد ادبی را به مجالی ديگر می گذاريم و اما اکنون به نوشته های جناب ناتور رحمانی می پردازيم.

بله به نظر من اين نوشته ها شعر نيستند و بسيار ظالمانه است که به آن ها شعر بگوييم.

اگر با معيار سنتی به اين نوشته ها نگاه کنيم " مفعول فاعلات مفاعيل و فع " جناب در مصرع ها رعايت نشده است و اگر جناب شمس قيس رازی هم به اين نوشته ها بنگرد، به آقای ناتور پيشنهاد می کند که بيشتر از بيست هزار بيت را حفظ کند و وزن و قافيه را ياد بگيرد.

با معيار های سنتی، جناب آقای ناتور، وزن و قافيه را باخته اند و اگر باز هم وزن و قافيه ی ايشان نمی لنگيد، باز هم مشکل ما با اين نوشته ها برای اينکه نام شعر را بر آن ها بناميم حل نمی شد. لطفا يکبار در هنگام خواندن، وزن و قافيه را هرچند در مواردی شکسته است در نظر نگيريد. کدام نو آوری و خلاقيتی صورت گرفته است. فضاهايی کاملا تکراری و پوسيده که واقعا هيچ احساسی از شعر بر نمی انگيزانند .

اگر به دايره ی کلماتی اين چند نوشته دقت کنيد، بسيار دايره ی محدود می باشد و ساختی که آن ها در آن قرار گرفته اند، بسيار تکراری ست. حتا به گمان من گفتارهای روزانه ی افراد عادی به مراتب می تواند شاعرانه تر از اين نوشته ها باشد. گرچه من از نوشته های شاعر رومانتيک ايرانی فريدون مشيری لذتی نمی برم، اما به مراتب از نوشته های آقای ناتور بهتر می باشد که کاپی دست چندم آن هاست. لطفا شعر " بی تو مهتاب شبی باز از آن کوچه گذشتم/ همه تن چشم شدم خيره به دنبال تو گشتم... را بياد بياوريد.

به نظر من زياد هم نبايد به بحث های فنی درباره ی کارهايی که هنوز شعر بودن خود را اثبات نکرده اند پرداخت. به دليل آنکه هنوز اين شعرها همان مشکلات ابتدايی شعر مانند وزن و قافيه را دارند و مشکل می شود به آن ها شعر گفت و اگر ديدی منصفانه داشته باشيم بايد بگوييم که اصلا شعر نيستند. نوشته هايی هم که ايشان بدون وزن و قافيه کوشش کرده اند بنام شعر جا بزنند، همان مشکلی را دارند که کارهای به اصطلاح وزن و قافيه دار ايشان دارند، وقتی وزن و قافيه را از آن بگيرند.

هنوزهم ....

از کوچه باغ خاطره گاهی عبور کنم

وآن گفته های گرم محبت مرور کنم

چون لاله داغ از جگر بی حضور کنم

باشد که لحظهء بدماغت خطور کنم

آ تش زده به پيکرم يکباره ياد ها

خاکسترم بدشت جنون برده باد ها

بينم هنوزهم در باور منی

در فصل حادثه به کجا درد دل برم

اين تخته پاره را به کدام ساحل برم

از کشتزار سوخته چی را حاصل برم

شکل تمام فاجعه را شامل برم

اندوه درون سينه به تالاب نشسته ا ست

دروازه های شهر اميدم بسته ا ست

بينم هنوزهم در باور منی

صحرای در گرفتهء باران نديده ام

شاخ بريده ناز بهاران کشيده ام

برکوره راهء خلوت غم آرميده ام

بدبخت رنج ديدهء بجان رسيده ام

از بيکسی به وادی غمها پناه برم

چشم انتظار لطف از آن آشنا برم

بينم هنوزهم در باور منی

خورشيد من بسايهء شب ها گريخته ا ست

سرآب چشم خستهء من را فريفته ا ست

شکل وجود عشق چو راز نهفته ا ست

يا آتشيست که در رگ جانم خفته ا ست

ذهن را زهياهوی دل آزار واکنم

طفل اميد ز حلقهء پندار رها کنم

بينم هنوزهم در باور منی

تاکی نياز و ناز به عصيان می بری

چراغ را به معبر توفان می بری

کشتی کاغزی زير باران می بری

ببين زمن عصارهء صد جان می بری

فکر ميکنی ز خاطر من دور ميشوی

بيخ دلم قيامت ناسور ميشوی

بينم هنوزهم در باور منی

کاج بلند قامتت از ياد نمی رود

گلهای گلخانه که برباد نمی رود

مهرت ازين دل ناشاد نمی رود

پرندهء شکسته پر آزاد نمی رود

بسته است تار عشق تو زنجير بپای من

محبوب من ، معبود من ای آشنای من

بينم هنوزهم در باور منی

بينم هنوز نگاهت مرا ناز ميکند

لبت به عشوه حرف دل آغاز ميکند

گيسوی کجت کار دوصد راز ميکند

مرغ دلم هوای تو شهباز ميکند

باز بی اعتناء ز پيش نظر دور ميشوی

از های های گريه ام مغرور ميشوی

بينم هنوزهم در باور منی

باز روزها حضور ترا مهمان شوم

پژواک شعر و شاعر مست جهان شوم

بوسه به شعر دستت دهم نيمه جان شوم

در زير چتر زلف سيه ات نهان شوم

باز از خيال واهی ببين شور ميزنم

صد نيش به فکر خستهء ( ناتور ) ميزنم

بينم هنوزهم در باور من

زنده گی

زنده گی مستی آب و موجهاست

وقتی با شور و جنونت همصداست

زنده گی با نام تو گر جفت شود

تحفهء زيبندهء دست خداست

زنده گی با تو فضای دگر است

خوشی های پر صدا شور و شر است

زنده گی بی تو مثال گور سرد

خاکريز و تيره رنگ و ابتر است

زنده گی تلالوی چشمان تست

زنده گی در ريشم زلفان تست

ماه و مهر را آن فروغ دايمی

از بساط آ تشين لبان تست

زنده گی رنگ طلايی موی تست

نرمش حريری آ ن خوی تست

زنده گی اميد های پر ز عشق

ديده اش بر ديدهء جادوی تست

زنده گی را تو پذيرا کرده يی

تو مرا با وی شناسا کرده يی

زنده گی در هر نفس نقش تو است

تنها تو اين راز هويدا کرده يی

زنده گی يک لحظه با تو بودن است

ا ز تقاطع لبت حرف چيدن است

در کنارت نرم آراميدن است

زنده گی سبز ميشود ا ز بودنت

از صدای دلکش خنديدنت

جان می بحشد به رگ جان من

چون مسيحا ای ز ره رسيدنت

زنده گی با تو چه زيبا ميشود

غرق تو ( ناتور ) سرا پا ميشود

از فراز جلگه های سبز عشق

روز های رفته پيدا ميشود

ميخک های سرخ

وطندار عيد خوش باشد برايت

سر دشمن به زير کفش پايت

نمی خواهم شوی دلگير به غربت

سرود شاد بهارا ن صدايت

******

صفای عيد بدل نشتر زده باز

به قلب زا ر من خنجر زده باز

چه عيدی لطف يارانم کجا شد ؟

به روی مژه ا شکی سر زده باز

******

چه عيدی ماتم و درد است دل من

به کنج بيکسی سرد است دل من

بهار و نگهت گل رفت افسوس

خزان و برگک زرد است دل من

******

دلم تالاب خون گشته درين عيد

به قلبم غم فزون گشته درين عيد

ز اندوهء گران ملک ويرا ن

ز داغش لاله گون گشته درين عيد

******

برو محرم برو غم از ديارم

بيا عيد تا براه ات خنده کارم

صدای خندهء طفلان بيپيچد

درون دره های کوهسارم

******

تفنگدار! عيد شده بگزار تفنگت

وطن برباد شده از دست جنگت

مگر تو آدمی . يا جنس ديگر ؟!

شکسته شيشهء شادی به سنگت

******

ببين عيد آمده روزه يته باز کن

برای خير افغانها نماز کن

برای آ ن صفای ديد و وا ديد

دو دستت را ببر بالا نياز کن

******

وطندار عيد ها خواهم برايت

گل ميخک بريزم پيش پايت

بگيرم در بغل رويت ببوسم

شريف نازنين ( ناتور ) فدايت

******

12 عقرب 1384 خورشيدی

بهار آزادی

در پاييز اندوهگين

وقتی طراوت در انديشه بهار مُرد

بلبلان با اشتباه غزل عاشقانه را

برای گلهای کاغذی خواندند

پنجه های سرد باد

شاريدگی گلبرگهای کاغذی را

ورق زدنند

که پُر از غصهء باران بود

قفس کنار پنجره

شکل تماميت باغ شد

و پرندهء مضطرب

اندوه باغ و برگ را

در سرود گنگ

برای ميله ها خواند

گلهای کاغذی بی اعتناء به حوادث

در تيرگی روز

با باد يغماگر رقصيدند

و پرستو های مهاجر

حسرت بهار را

بدياران ديگر بردند

سرزمين بی بهار

پنجره

ميله

و قفس

برای پرندهء زندانی

خط فاصل شد

تا بهار آزادی.

اکتوبر 2003، اتاوا ـ کانادا

عکس از سايت گفتمان و نوشته های آقای رحمانی از سايت فردا.

افرادی که در سايت کابل پرس^? نوشته هايشان به نقد گرفته می شود، در صورت تمايل می توانند به نظرات طرح شده پاسخ دهند.

چند درصد شعر؟

2007-12-16T23:10:00Z

از خوانندگان و نيز از علاقمندان می خواهم در بحث های اين چنينی کابل پرس^? شرکت کنند. تصميم گرفته ام در کابل پرس در کنار مسايل اجتماعی و سياسی، مسايل مربوط به ادبيات و هنر هم بصورت جدی تر دنبال شود. چرا که معتقدم داعيه داران شعر و ادبيات امروز افغانستان بايد آثارشان را در فضای باز قرار دهند و در گوشه ای نخزيده و آثارشان را بدون يک نقد و محک جدی، بر ادبيات تحميل نکنند.
من از خوانندگان می خواهم بدون در نظر گرفتن اينکه دو نوشته ی زير از آقای لطيف ناظمی ست، ديدگاه های خود را درباره ی آن بيان کنند. بگويند که در اين دو کار چه چيز تازه ای نهفته شده که قبلا به مراتب بهتر از آن در شعر و ادبيات فارسی، توسط بزرگان آن، سروده نشده است. در کجاهای اين دو کار تقليد صورت گرفته؛ از چه چيزهايی تقليد شده و چرا؟

اميدوارم حالا شاعران به درست يا نادرست " نامدار افغانستان" ، از اين مساله نرنجند و اين مساله را يک برخورد جدی به ادبيات بپندارند و نه برخوردی شخصی.

حريق سرخ

ای باغ در غم تو چه تنها گريستم

کوهم، ز دوری تو چو دريا گريستم

آنجا گرفت دامن جانت حريق سرخ

چون ابر نوبهار من اينجا گريستم

هر چند در شبان شبيخون نديدمت

بر ياد هر درخت تو اما گريستم

وقتی که در حريم تو تازيد باد شب

بر غارت بکارت گلها گريستم

در سوگ خشکسالی و قحط بهار تان

ای باغ، ای درخت چه تنها گريستم

اگر به خانهء من ميروی

اگر به خانهء من ميروی بهار بياور

سبد سبد گل نارنج از آن ديار بياور

هزار کوچه لبالب ز خوشه خوشهء خورشيد

هزار باغ پر از سايهء چنار بياور

چمن چمن پر از آواز سبز سبز قناری

و برکه برکه نسيمم ز رودبار بياور

دريچه ها پر از آن آبی مشبک من کن

ستاره های فروزنده بيشمار بياور

هوای تازه و نمناک دره دره وحشی

سکوت سنگی و معصوم کوهسار بياور

چو آفتاب نشيند به شانه های هريوا

از آن غروب به شبهای انتظار بياور

شبی بدزد شميم تمام تاکبنان را

گل بهار ز دامان گلبهار بياور

طنين شکوه خيل کبوتران خدا را

ز پشت گنبد مولا علی نثار بياور

سلام من برسان بر اسير درهء يمگان

ز شهر زلزله ها، لعل آبدار بياور

چهار خمکده از باده های تلخ نرون را

دو مهر ماه انارم ز قندهار بياور

عبير و عنبر و عود و سپند و مشک و قناويز

گلاب و صندل و ريحان جويبار بياور

ز کوچه باغ پر از ياد خاطرات قديمی

شبانه بگذر و يکدسته بوی يار بياور

شعر از سايت فردا و عکس از سايت آسمايی

شعر امروز!

2007-12-13T08:44:14Z

شعر بايد نو باشد، خلاق باشد و فضاهای تازه ای را در خود ايجاد کرده باشد. اگر بخواهيم وارد بحث تخصصی شعر شويم، آن را بايد همواره در ارتباط با مقوله هايی مانند زبانشناسی، نشانه شناسی، فلسفه، بويژه فلسفه ی زبان و نيز در ارتباط با هنر مورد بحث قرار دهيم. يک اثر ادبی بايد نسبت به گذشته ی خود نوگرا باشد. جان داشته باشد. اين گذشته صرفا به معنای اين نيست که نسبت به شعرهای سنتی بزرگانی چون مولانا آفريده شده باشد، بلکه اين نوگرايی بايد نسبت به هر اثر پيش از اثر جديد نيز در نظر گرفته شود. مثلا کار جديد يک شاعر بايد نسبت به کار گذشته ی او تازه تر و نو تر باشد. از طرف ديگر خواننده يا مخاطب شعر نيز تاريخی خاص از ادبيات دارد. برای نمونه فردی را در نظر بگيريد که شعر چندانی نشنيده و يا نخوانده. مثلا شعرهای حافظ را. وقتی شما يک اثری که تقليدی از کار حافظ باشد را برايش بخوانيد، ممکن شعر خوب و تازه ای برايش باشد و لذت ببرد. در مقابل هر کس که شعر حافظ را خوانده و با شگردهای آن آشنا باشد، نمی تواند از شعری که تقليدی بيش از شعر حافظ نيست، لذت ببرد.

همانطور که شعر بايد نوگرا باشد، نوگرا به اين دليل که اگر شعر جان داشته باشد، اتکايی در خود داشته و فضاهای تازه ای را ايجاد کند، به همان نسبت شگردهايش نيز تغيير می کنند. برای نمونه اکنون بيش از هشتاد تا يکصد سال است که شعر در زبان های مختلف دنيا از جمله فارسی ، متکی به عناصر سنتی مانند هجا بندی های خاص و يا وزن و عروض و قافيه نيست. شعر لزومی نمی بيند که همچنان پابند به قوانين " المعجم في معايير الاشعار العجم" و يا دستورنامه ی جناب خواجه نصير الدين توسی باشد. از زمانی که نيمای شعر فارسی آمده تاکنون جريان های فردی و گاه به ندرت گروهی مختلف ادبی ظهور کرده که هر کدام در تلاش برای نوگرا بودن نسبت به گذشته بوده اند.

اولين حضور يک شاعر با کار تازه و بکر او معنا پيدا می کند.

اگر به تاريخ نگاهی بياندازيم ما شاهد مکتب بازگشت هستيم که به نوعی در برابر نوگرايی هندی بوجود آمد و اما ما اکنون وقتی به گذشته می نگريم، به اين نتيجه می رسيم که بله نوگرايی مولانا بیدل بسيار ارزشمندتر از آثار شاعران دوره ی بازگشت بود و هست و اين شعرهای بيدل است که ماندگار شده اند.

کسی که داعيه ی دنبال کردن حرفه ای ادبيات را دارد بايد همواره نسبت به تاريخ نوشتن آگاه باشد و شگردهای تازه ای را بيافريند. در دنيايی که ما بسر می بريم، معمولا آثار ادبی از شکل گروهی آن که يک مکتب را مثلا سورياليزم را می ساختند، فاصله گرفته و بيشتر اتکا به جريان مبتکر فردی دارد. شاعر بايد ابتکار بخرج دهد و شگردهای ادبی منحصر به خود را بيافريند. در شکل گروهی ويژگی های مشترکی را می شد يافت کرد که البته در کنار خلاقيت های فردی نيز، قابل دسته بندی بودند. شتاب و در هم تنيدگی هنر و ادبيات مانندداستان نويسی و شعر، عکاسی و ادبيات، گرافيک و ادبيات، تياتر و سينما و ادبيات و نقاشی و ادبيات نيز، شاعر را وادار کرده که اگر می خواهد در قافله ی شعر بماند بايد با همه ی اين عرصه های ادبی و هنری رقابت کند. از اينجا ما وارد بحث های تخصصی می شويم که فکر نمی کنم مجال اين بحث در اين نوشته ی کوتاه باشد .

من شما را به يک کتاب الکترونيکی خودم با عنوان " مهندسی ادبيات افغانستان " ارجاع می دهم که می توانيد اينجا را کليک کرده و آن را بخوانيد. در اين کتاب کوشش کرده ام اين مباحث را بيشتر شرح دهم. جلد دوم اين کتاب هم در راه است که اميدوارم بتوانم آن را در اختيار علاقمندان قرار دهم.

در حق شعر ظلم می شود!

2007-12-13T00:00:00Z

من بيرنگ کوهدامنی را نمی شناختم ، گاهی کسی سخنی درباره ی او می گفت و گاهی کسی چند بيتی از او را از کتاب يا مجله ای می خواند. اما اين ابيات چندان به نظرم چشمگير نبود و هنوز هم معتقدم که چشمگير نيستند و دوستان گاهی در حق شعر ظلم می کنند. من هيچ شناختی از بيرنگ کوهدامنی، سابقه ی فرهنگی و يا سياسی او ندارم و اکنون چند پارچه از نوشته هايش را که بعد از مرگش در رسانه های مختلف به نشر رسيده می خوانم و همچنان معتقدم که در حق شعر ظلم می شود و ما حق نداريم به هر چيزی که با وزن و قافيه سرهم شده است، شعر بگوييم. شايد اين عدم شناخت من از گذشته ی بيرنگ کوهدامنی خوب بوده است که اکنون می توانم بدون هيچ دغدغه ای سطوری را درباره ی چند پارچه از کارهای او بنويسم . در حقيقت معيار اينجا کار و نوشته ی بيرنگ کوهدامنی ست و نه چيز ديگر، چه اگر بيرنگ کوهدامنی نتواند با شعرهايش ماندگار شود، گذشته ی او به عنوان يک شاعر معنايی نداشته و حرف زدن درباره ی آن از اعتبار خاصی برخوردار نيست.

من مرگ بيرنگ کوهدامنی را به دوستانش تسليت می گويم، اما وقتی درباره ی شعر صحبت می کنيم، بحث رابطه و رفيق و رفيق بازی نيست. آن چيزی که من از چند پارچه از کارهايش دريافته ام، کارهايی سُست و بی مقدارند که نمی توانند به سطح شعر برسند. اگر ما شعر را موجودی زاينده و خلاق در نظر داشته باشيم که سرشار از نوگرايی ست و لايه لايه می باشد و در برخورد با آن به جهان های تازه ای دست پيدا می کنيم، اين شعرها فاقد آن ويژگی هاست، هيچ خلاقيتی در آن ها نهفته نيست و بلکه بسيار رو و در سطح قرار دارند. تقريبا هر کسی که در دوران نوجوانی معمولا از حدود 15 سالگی اش بخواهد وارد اين عرصه شود و وزن و قافيه را با تمرين در مدتی کوتاهی بياموزد، می تواند کارهايی از اين دست و چه بسا بهتر بنويسد. اين چيزهايی که اين روزها به نام بيرنگ کوهدامنی نشر می شود، چيزهايی تکراری اند که در تکرار و تکرار هيچ نشانه ای از آن جوهر ادبی که يک مخاطب حرفه ای شعر بتواند از آن لذت ببرد نيست. قرار هم نيست که درباره ی هر نوشته ای، ما به مسايل پيچيده ی ادبی روی بياوريم و بخواهيم اثری را از آن زوايا به نقد بکشانيم. معمولا آثار ادبی به نسبت حرفه ای بودن و سرزنده و تازه بودن آن است که مباحث را پيجيده کرده و بحث درباره ی آن را مفصل می کند. اما در باره ی آن چيزهايی که من بنام بيرنگ کوهدامنی خوانده ام نمی توان چندان به مباحث پيجيده ی ادبی پرداخت، چرا که سطح و اندازه ی کار چنانی نيست که مجالی برای اين مباحث باشد. همين اندازه بايد گفت که نمونه هايی از اين دست بارها و بارها توسط شاعران دست سوم و چهارم افغانستان و ايران تکرار شده اند. با تاکيد می گويم شاعران دست سوم و چهارم؛ ناليدن هايی تکراری در سطوری بنام شعر که هيچ احساسی برنمی انگيزند و بلکه بيشتر کاپی و تقليد هايی دست چندم از آثار شاعران دست اول و دست دوم فارسی ست.

شناخت ما از نويسنده و شاعر چندان اهيمتی برای نقد يک کار ادبی ندارد و بلکه اين آثار هستند که بايد خود از خود نمايندگی کنند و جهان خود را فارغ از اينکه نويسنده کيست به مخاطب پيشکش کند و مخاطب بتواند جهانی ديگر در برابر آن جهان بگذارد و يا جهانی ديگر از فرايند به بازی گرفتن نشانه های اثر ادبی و نشانه های شناخته شده ی مخاطب بوجود آورد. خواندن پارچه هايی از کارهای بيرنگ کوهدامنی برای من فقط ياداور تکرار و کليشه هايی رنگ و رو رفته اند که هيچ خاصيتی از شعر در آن ها ديده نمی شود.

من بسيار متاسف هستم که بيرنگ کوهدامنی ديگر در ميان خانواده و دوستانش نيست اما اين مساله را نيز نمی توانم قبول کنم که ما بخواهيم به هر نوشته ای بگوييم شعر و آنوقت خبرنگار رسانه ای مانند بی بی سی بيايد و مفت و مجانی و بدون هيچ شناختی از شعر، به يکی لقب شاعر نامدار بدهد. نوشته هايی از اين دست که معمولا با خود شاعرانشان دفن می شوند هيچ سندی نمی تواند بدست دهد که آن چيزها شعر هستند و بلکه به نظر من ما به شعر ظلم می کنيم.

در افغانستان از اين قبيل شاعران کم نيستند. شاعرانی که هنوز در هَپروت سير می کنند و شعرشان از عناصر امروزين شعر برخوردار نيست. معمولا اين شعرهای سست و بی مقدار با وزن و قافيه سر هم می شوند. البته اين به اين معنا نيست که بی وزن و قافيه هايش چندان وضع بهتری دارند. اين نوشته ها از دايره ی کلماتی بسيار محدود برخوردارند، کلماتی محدود که در کار هر شاعر دست سه و چهار می توان يافت و در ترکيب های تکراری، زور می زنند که يک چيز تکراری به مخاطب برسانند. در اين شعر های شاعران والا مقام، همه يک شکل عاشق می شوند، يک شکل غمگين می شوند و اگر می خواهند بر کسی يا چيزی خروش کنند، باز هم خروشی تکراری ست. چيزهايی که ديگر از بس که تکرار شده اند، احساسی برنمی انگيزانند. همين تکرار در تکرار يکی از دلايلی ست که نوشته را از ارتباط زنده با جهان محروم می کند و ارتباطی که از راه نشانه های مخاطب بدست می آيد در اين آثار معمولا، پيش از ارتباط از نوع زاينده ی آن، در خود جان می دهند.

نوشته هايی از اين دست علاوه براينکه نمی تواند پا را به دايره ی حرفه ای شعر بگذارد، بلکه به نظر من باعث کُندی جريان خلاق و زاينده ی ادبی می شود. همين که خبرنگار بی بی سی که شناختی از ادبيات خلاق ندارد و يا رسانه هايی از اين دست، بسيار با طمطراق نام شاعر نامدار بر کسی که آن ناشعرها را نوشته می نهد، مسير يافتن راه زاينده ی ادبی را برای جوانانی که می خواهند کاری کنند، غبارآلود می کند. و اين خوب نيست. الگوهای دروغين درست می شود که در برهوتی بنام افغانستان که نه کتاب هست و نه جمع نوانديش ادبی، جوان ادب دوست تا بيايد به خودش بجنبد، از قافله ی ادبيات جا می ماند. علاوه بر آن اين نوع شعر ها گاهی در برخی موارد، عکس آنچه شاعرانشان زور می زندد در خدمت سنت و حاکميت سنتی هستند. اين دست شعرهايی که همچنان به زور وزن و قافيه می خواهند شعر بودنشان را اعلام کنند، در حقيقت با اتکا به عناصر سنتی، بخش هايی از فکر توجيه حاکميت سنتی محسوب می شوند. در کشورهايی مانند افغانستان بلکه بايد اين ماجرا عکس آن باشد و شعر بايد بر اين سنت ها اول از راه نوگرايی ادبی شورش کند. اول بايد در خود تغييری ايجاد کند و بعد اين تغيير بخشی از فکر توجيه نوگرايی در جامعه باشد.

من بيرنگ کوهدامنی را نمی شناسم، مرگ او را به دوستانش تسليت می گويم اما نمی توانم وقتی به شعر ظلم می شود اعتراض نکنم.