کابل پرس

لروبر دوه افغان که يو افغان؟

جمعه خان صوفي — 2012-01-10T13:18:00Z

لسمه برخه

چونکه د لر و بر يو يوالي په هکله زياته پافشاري د افغانستان د پښتنو له خوا کيږي او صحيح هم کيږي ځکه چې د ١٨٩٣، ١٩٠٥، ١٩١٩ او ١٩٢١ لوظنامو تر سره کولو کې کوزنيو هيڅ رول نه دى لرلى او دغه ټول معاهدات د کابل باچاهانو ﻻسليک کړي دي او يا ددې نه مخکې دغه د بحث ﻻندې سيمې چې افغانان پرې دعوى لري، هم دکابل باچاهانو نه سيکهانو په زور نيولې وې. نو دا ددوئ ذمه واري ده چې تلافي يې هم دوئ وکړي. ددغه معاهداتو يکطرفه لغوه کول کفايت نه کوي، وختونه او افغانستان بدل شويدي. ددې دپاره ﻻزمه ده چې په لومړي ګام کې :

1. اول پرې پخپله برني سره جوړ شي يعنې دغه موضوع ټول افغاني کړي. افغانستان يو ګڼ مليتي هيواد دى او پښتون هيواد و، دى او نه کيدى شي نو ځکه د نورو مليتونو رضا مندګي تر ټولو مهم شرط دى. په دې ترڅ کې دوئ بايد ټول افغاني ولسونه يوه خوله کړي. د دراني کورنيو باچاهۍ دور له منځه تللى دى، فقط د هغوى مکلفيتونه پاتې دي؛ دهغوى د پاليسيو ادامه يا نوي پاليسي غوره کول ټول افغاني اتفاق راى ته اړتيا لري. هسې هم انقلابونو او جهادونو پخواني مادي او معنوي ارزښتونه او شتمنئي سره ﻻهو کړي دي او نوى افغانستان منځته راغلى دى.د غيرو پښتنو په داسې موضوعاتو کې په اعتماد کې نه اغستل پخبله په لوی لاس د افغانستان تجزيې ته لار هوارول دي.

2. چې دغه اتفاق راى پيدا شي نو بيا دې کوزنيو سره جرګه شي. کوزني يو يا دوه کورنۍ نه دي او د کورنيو د يکه تازۍ وخت تللى دى؛هغوى په قبيلو، خيلونو او ډلو ټيلو ويشل شوي دي. هغوى کې روشنفکران، برحال او تقاعد (ريټايرډ) ملکي او فوجي افسران او افراد، برحال او ريټايرډ استاذان او پروفيسران، وکيلان،د پيشه ورو او مسلکي اتحاديو غړي، بيلا بيل چپ او راست، قوم پرست او پاکستاني ګوندونه او دهغوى کادرونه او غړي، آزاد سياستپو هان، روشنفکران او ژورنالېستان او وطني مشران شامل دي؛ هغوى ټول دې په غوږ ووهي او دهغوى رضامندګي دې واخلي. ددې دپاره ميکانزم جوړيدى شي.

دغه اتفاق راى د يوې خوا په يکطرفه خواهش نه کيږي بلکه دغه ﻻندې آپشنونه دې په نظر کې ونيول شي:

(أ‌) ريفرنډم (ټولپوښتنه): ريفرنډم دې په چاکې په څه او کومو شرايطو وشي؟

1. آيا فقط لرو کې دې وشي که لروبرو دواړو کې؟
2. آيا برو کې دې فقط پښتنو کې وشي او کنه بر پښتانه او غير پښتانه دواړه دربر کې ونيسي؟ زما په خيال بايد دواړو کې دې وشي.

چې دغه فيصله وشي نو بيا ټولپوښتنه کې انتخاب به څه وي؟ انتخاب څلور کيدى شي.

1. آيا لروبر پښتانه آزاد پاتې کيږي او پښتونستان جوړوي؟
2. افغانستان کې ټول سره ورګډيږي؟
3. يا دواړه خواوې پاکستان کې شامليږي؟
4. آيا داحمد شاه بابا هيواد (سلطنت)دې بيرته احيا شي؟

(ب‌) چونکه د احمد شاه بابا هيواد دموجوده پاکستان جغرافيه ټوله در بر کې نيوله، نو په دغه صورت کې بايد د پنجابيانو، سېنديانو، بلو څو، سرائيکيانو، کشميريانو، هند نه راغلو مهاجرو، چتراليانو،ګلګتي او بلتي خلکواو نورو اوسيدونکو نه هم پو ښتنه وشي. که اتفاق په احمدشاهي وطن باندې وشي نو ﻻندې نومونو کې په يو باندې بايد ريفرنډم کې د ټولو ولسونونو نه پوښتنه وشي چې کوم نوم ددغه نوي هيواد کيږدو:

1. افغانستان
2. پاکستان
3. خراسان (چونکه د احمد شاه بابا د وطن نوم لاخراسان و)

که دغسې دموکراتېک او جمهوري انتخاب نه وي او فقط لرې خوا نه افغانستان سره په شموليت راى وغوښتل شي نو بيا به څنګه لرني يقين وکړي چې دا يو دمو کراتېک او جمهوري حل دى؟ په دغه آپشن به لرې خواته هيڅوک تيارنه شي. هسې هم اقليت اکثريت پسې ځي. لره خوابله هم ويره لري او هغه دا چې بره افغانستان کې پښتانه اکثر قبايل دي او که سره ګډ شو ل نو ټول به سره بيرته قبايل شي او دغه د فبايليت نه راوتلي پرګنې به دغه شته پرمختګ له لاسه ورکړي.

(ت‌) که دغه ﻻر اوږده وي او حوصله دومره اجازه نه ورکوي نو بيا دې افغانستان دومره زور پيدا کړي چې په فوجي زور دغه د نزاع سيمې راﻻندې کړي او په افغانستان کې يې شاملې کړي. ددې دپاره کار پکار دى چې افغانستان قوي شي؛ معاشي قوت پيداکړي؛ ادارې جوړې کړې او افغانانو د پټ او ښکاره لرې خوا ته دروزګار دپاره دمه په دمه تاريخې مهاجرتونه نه فقط تم کړي بلکه د مهاجرتونو مخه بره خوا ته واوړي.

(ث‌) که دغه ﻻر قابل قبول نه وي نو بيا دې افغانستان دومره ترقي وکړي چې د سيمې دپاره يوه نمونه وګرځي او لرني پښتانه ځان خوا ته داسې راجلب اوجذب کړي چې هغوى پخپله افغانستان سره د يو کيدلو مطالبه وکړي. دغه شان دډيورنډ معاهده او ورپسې نور ټول معاهدات به خود بخودحقوقي او قانوني حيثيت له ﻻسه ورکړى؛ ځکه چې پخپله پښتانه به يې په عمل کې رد کړي. بلکه په دغه توګه د لر وبر يووالي کې هيڅ قانوني او جغرافيايې کرښې مانع نه شي واقع کيدلى او ددې موجوده لروبر يو افغان ببو ﻻلو ته هيڅ ضرورت نه پيښيږي. نه بيا ډيورنډ او نه نور معاهدات يادولو څه اړتيا شته. پښتانه وايي چې زور حق دى؛که نظامي او معاشي زور مو پيداکړلو نو بيا هيڅ توجيح ته مراجعه نه پيښيږي.

(ج‌) که دغه آپشنونو ته برني غاړه نه ږدي او بيړوندي وي نو تاريخ او تجربه دا ښايي چې پښتانه هيڅ وخت ملي مسايلو باندې نه راپاڅي. نو بېيه اوبهتره به دا وي چې طالبانو ته مراجعه وشي. د هغوى اسلا مي طرز تفکر به مونږ ومنو او لر وبر يووالي کيسه به راسره هغوى ومني.
(ح‌) زما په خيا ل که طالبان زمونږ دغه برنۍ کيسې ته غوږ ونه نه نيسي. نوښه به دا وي چې د ټولو خواؤ غوِښتنې او تمايلات په نظر کې ونيول شي او قابل عمل او شوني حل ولټول شي. تر ټولو شريف حل به دا وي چې موجوده افغانستان او پاکستان دې يو هيواد شي، يا کنفيډريشن شی. دواړو سره د انګليس نوم تړلى دى. موجوده افغانستان د احمد شاه بابا افغانستان نه دى. دموجوده افغانستان نني ټول سرحدات انګريز راښکلي دي او د افغانستان نوم سره هم انګريز نوم راځي ځکه چې دغه نوم انګريز عام کړى او دنيا ته يې ورپيژندلى دى او برنيو باندې د انګريز نوم زيات بد لګي. هغوئ دې ددغه نوم نه تير شي. برني غير پښتانه هم غواړي چې افغانستان په ځاى دې خراسان نوم احيا شي. هسې هم د احمد شاه بابا افغانستان دموجوده ټول پاکستان جغرافيه در بر کې نيوله او دهغه وخت عام نوم يې خراسان و. بل خوا د محمد علي جناح صاحب پاکستان په ١٩٧١ کې د بنګله ديش د جدايئ نه پس پاتې نه دى او هسې هم پاکستان نوم سره مستقيم يا غير مستقيم د پيرنګي استعمار نوم تړلى دى. زمونږ قوم پرست مشران او ملايان دواړه د انګريز د نوم نه بد وړي نو دپاکستان خلک به په آسانه ددغه نوم نه تير شي او خراسان يعنې داسلام اوعربو سلطنت د ظهور د وخت نوم به په خوشالۍخپل کړي.د خراسان بله ښيګړه دا ده چى دغه وطن کې به پښتانه يو غوښن قوت شي. ورسره به د افغاسنتان غير پښتانه هم د پښتنو نه ګيلې وروکې کړي او دغه هيواد به په رښتيا سره يو ګڼ ملتيز هيواد شي چى هيڅوک به پکې د بيګانګۍ احساس و نه کړي.که يو هيواد باندې جوړه نه راځی نو دکانفيډريشن نه دې ابتدا وشی.بل مثبت ټکى چى خراسان سره تړلى دى، هغه د شاه ولي الله نوم دى. چونکه هغه احمد شاه بابا د افغانانو د يو آزاد او خپلواک هيواد لرلو ته د نادر افشار ډيلي ته تخت و تاز په وخت تشويق کړى و(وګورئ فارسي کې د مرحوم مخطوطات) او بله غټه خبره داده چې طالبان، القاعده او عربان به هم ددغسې پروژې تر شا په خوشالۍ ودريږي. د مسلمانانو جهان به ورته هر کلى ووايي. د پاکستان او افغانستان په جهاد مين پرګنې به يې دزړه د کومي نه ومني. هسې هم پروپيګنډه دا کيږي چى داسلام عظمت به د خراسان نه بيرته اعاده کيږي. دا منصوبه به بې ډزوډوزه او د عدم تشدد له ﻻرې تر سره شي. خراسان به په رښتيا يو لوى اسلامي آتومي قوت شي.
(خ‌) که فقط برني وروڼه صرف لرنيو پښتنو دپاره حق خو داراديت غواړی نو د باچا خان د وارثانو ګوند په خيبر پښتونخوا کې حکومت لري، د صوبې نوم د هغوی په خوښه او غوښتنه بدل شوی دی. هغوی ځان د پاکستان نه بيليدونکې برخه بولي او د پاکستان آئين (اساسي قانون) هغوی منی او پرې يې څو څو وارې سوګند پورته کړی دی. نو د حق خو د اراديت ټول شرايط پوره شويدي. که دغه شان نه ده نو بيا دې عوامی نيشنل پارټي نه پوښتنه وشي او هغوی دې برملا اعلان وکړی.
(د‌) که دغه وړوڼه بل ښه پيش نهاد لري نو هغه دې هم وړاندې کړي. خو دغه پيش نهاد بايد ټول افغاني او جامع وي. مجهول او نيم زړيه آپشن باندې څوک غوږ نه ګروي.

که دې کې څوک هيڅ يو انتخاب ته غاړه نه ږدي نو مهرباني دې وکړي، د ذهنيګيرۍ او ذهني عياشۍ نه دې ﻻس واخلي؛ نه دې خپل او نه دې د لوستونکو وخت ضايع کړي، هسې هم په دغسې ببولا لو د يو ملت ډير وخت له ﻻسه تللى دى. د اړونده خواؤ د تجربو نه دې سبق واخلي. هغه د اردو ژبې مطابق آ بيل مجهی مار (يعنې ای غوئيه ما ووهه) نه لاس اغستل ښه وي. کله غويې د اماتور ماتادور کولمې هم شلوي.

ګني نو ديوې معجزې انتظار دې وکړي چې جهاني قوتونه په شريکه دپښتنو د يو کولو دپاره يوه داسې فارمولا راوباسي چې پښتانه سره يو کړي او پاکستان،يا افغانستان يا دواړه ملکونه ټوټې کړي. دپښتنو منفی خواوې جهان دغه آپشن ته تشويقولی شي. هسې هم يو تجويز د جهان په سطح د افغانستان د تجزيې شته. او پښتانه ددې کار مړني دي چې څنګه خپلې پښې پخپله ووهي. مونږ خو کوزه د پښتونخوا پښتونخوا په نوم خيبر پښتونخوا نوم وګټلو، مګر په لوی لاس مو د صوبې تجزيې ته لاره هواره کړېده او زر يا پس هزاره رانه جدا کيدونکې ده، ځکه چې د پاکستان ټول لوی اوواړه ګوندونه د هزاره صوبې حمايت کوي. برني هم په دغه کار کې د کوزنيو نه وروستو نه دي.

لر و بر دوه افغان که يو افغان؟

جمعه خان صوفي — 2012-01-05T14:44:00Z

اتمه برخه

په افغانستان کې د ډيورنډ کرښې د نه منلو په هکله ډير جذباتيت شتون لري. دغه جذباتيت خصوصاً په پښتنو کې او په تيره بيا د هغوى په روشنفکرانو کې ډير زيات دى. حاکمه مقتدره حلقات چې زياتره پښتانه پاتې شوي دي، د کوزه کورنيو سياست ځکه پر مخ بوځي چې هغوى ته يې ضرورت وي چې په دغه توګه هغوى خپل ځان دپاره يو قسم قا نونيت پيدا کړي او په داخل کې د حقيقي يا خيالي رقيبانو په مقابل کې ځان قوي وښئي. (دغه کورنۍهم د افغانستان په ظاهره طرفدارۍ پاکتان کې خپل د سودابازۍ پوزيشن قوي کول غواړي) هغوى په هيڅ قيمت د لر و بر ديووالي داعيې ته وفادار نه وي او نه په دغه ﻻر ګام اغستلو ته تياروي او نه ددې دپاره ملي سياست شړل غواړي. بله دا چې کابل کې هر حکومت يوې ملي کيسې ته اړتيا لري نو دغه سياست ورته ددغه کيسې يو اړخ تکميلوي. بل داچې پاکستان چون د مذهب په نوم جوړ دى نودغه کيسه نه فقط نه شي ارضه کولى بلکه ددغه کيسې مخالف ګڼلى شي او هند ددغه کيسې شاته ودريدلى شي.

دا د پښتونستان او ډيورنډ کيسه يو رقم عادت او تفسيات باندې بدل شوي وو/دي. زما ياد دي چې د ولسمشر داؤد خان بلکه د هغې نه هم مخکې د مولوي ګل اکبر په نوم يو کوکي خيل (آپريدى) و چې د خيبر ايجنسي پو ليټيکل انتظاميې سره بيخي ترو و، بلکه د استخباراتو سړى و. هغه به مياشت دوه پس يو څو مخونو خواره نشريه پيښور کې چاپوله؛ دغه نشريه فقط دپوليټيکل دفتر ته او سرحداتو وزارت ته تلله، قبايلو کې به هيچا ته نه ورکول کيده. چون د افغانستان حکومت په حق کې او پاکستان حکومت پاليسيو په مخالفت به پکې مواد وو. مونږ ته او پخپله د سرحداتو وزارت ته هم د مولوي صيب په هکله مالومات وو خو بيا هم چې کابل ته به راغى، په ډير عزت به د سرحداتو په مهمانخانه کې ديره کړل شو او ددغه نشريې مواد به په ډير طمطراق پښتنو او بلوڅو پروګرام کې د هغه په آدرس نشر شول او په بدل کې به يې جيب کې پيسې هم واچول شوى. نور مولوي صيب د غټو استخباراتي کارونو قابل هم نه وو؛ صرف د قبا يلو د مهمانخانې جاسوسی يې کولې شوه بلکه ځينو پښتونستانې قبايلو خو دواړو خوا نه خوړله.

پښتانه وايي چې څوک درته ووايي چې غوږ درنه سپي وتښتولو نو اول خپل غوږ وګوره چې په واقعي توګه داسې شوي دي؟ او کنه هسې چټي سپي پسې منډې وهې، خپل غوږ نه ګورې. مونږ هم دغه شان کوو، خپل غوږ نه ګورو او روان يو منډې وهوو. اساسي قانون (آيئن) د يو ملک دپاره د ټولو چارو د سمون په خاطر تر ټولو لوړسند وي چې له هغې له رويه يو ملت خپل لورى ټاکي. داد دولت او خلکو تر منځ يو قانوني تعهد او چوکاټ تشکيلوي.په هيوادونو کې ددغه سند نه پورته بل هيڅ سند وجود نه لري او د پارليمانونو په شمول ټولې ادارې ددغه سند تابع وي او ددغه سند له مخې منځته راغلي وي. په جهان کې تر ټولو ضحيم اسساسي قانون د هندوستان دى او تر ټولو مختصر آيين د امريکا دى.

برافغانان پاکستان سره سرحد په رسميت نه پيژني؛ خو ددې دپاره يې هيڅ پاليسي نه لرلې ده او نه لري. هسې هغه د پښتنو قبايلو په څير د تور ګوند او سپين ګوند چکر يې ترې جوړ کړى دى او ځان ته يې مسلې پيدا کړي دي. که پښتنو روشنفکرانو غوښتلې نو په تير اسا سي قانون جوړونکې لويه جرګه کې اکثريت پښتانه وو، په هغوى به يې فشار راوستى وى چې په اساسي قانون کې غير مستقيم دغه موضوع ته اشاره وکړي. په قانون اساسي کې نه ددولت،و لسمشر او نه د لويې جرګې په دظايفو او مکلفيتونو کې دغې خوا ته څه اشاره شته. که سړى ددغه اساسي قانون مربوطه مادو او فقروته ځير شي نو هلته فقط د بيلګې په توګه په سريزه کې راغلي دي. چې ((په دې درک سره چې د يو واحد او يو موټى (واحد ويکپارچه) افغانستان ددې خاورې په ټولو قومونو او خلکو اړه لري)) او بل ځاى د ((ملي وحدت د ټينګښت،هيواد د اسقلا ل او ملي حاکميت او د زمکنې بشپړتيا (تماميت ارضي)د تحکيم په منظور)) دغه شان نه د دولت، ولسمشر او لويي جرګې په وظايفو کې ورته څه اشاره شته. د ولسمشر په وظايفو کې فقط داسې تسجيل شوي دي. ((دزمکنۍ بشپړتيا او خپلواکۍ د ساتنې ددفاع په حالت کې د ﻻزم تصميم نيول)) د لويي جرګې د دايريدوپه هکله د يوولسمې مادې په لومړۍ فقره کې فقط داسې ثبت شوي دي چې((دهيواد د خپلواکۍ، ملي حاکميت، زمکنۍ بشپړتيا او سترو مصلحتونو پورې د مربوطو چارو په باب تصميم نيول)). اوس دلته ستر مصلحتونه ډير زيات توجيحات لرلى شي چې د پاکستان په خاوره د ادعا اعاده کول يا د پخوانۍ ادعا نه تيريدل هم توجيح کيدى شي. مګر دا په هيڅ قيمت دغې شخړې ته اشاره نه کوي او يو بې ضرره عمومي فقره ده چې حاکمانو ته يې ډيرې ﻻرې خلاصې پرې ايښي دي.

بلخوا پاکستان هندوستان سره د کشمير په سر شخړه لري نو د قانون اساسي د لومړۍ برخې په پيژندنه (تعارف) کې يې د پاکستان يعنې د جمهوريه (جمهوريت) او دده د سيمو د تشريح په هکله ددويمې مادې په (d ) فقره کې ليکلي دي چې:
(d) such States and territories as are or may be included in Pakistan, whether by accession or otherwise.
داسې رياستونه او سيمې چې پاکستان سره به يا په خوښه يا بل ډول شاملې کړى شي. دپاکستان صريح اشاره کشمير ته کړې ده. او ددغه په دوام دغه شان دريمه ماده کې راغلي دي:
[Majlis-e-Shoora (Parliament)] may by law admit into the Federation new States or areas on such terms and conditions as it thinks fit.
مجلس شورا (پاليمان) د قانون سره سم په فيډريشن کې نوي رياستونو(دولتونه) يا سيمې په داسې ټرمونو اوشرايطو چې منا سب يې وګڼي، شاملولى شي. دا هم کشمير او ورسره نورو مربو طاتو ته اشاره وه. او خداى مه کړه که خبره ترينګلي شي نو دغه ماده په ځوا ب کې دنورو سيمو دپاره هم په کار راوستلى شي؛ ولې د افغانستان اساسي قانون هيڅ دغسې ماده او فقره نه لري. ما عمدی اوقصدی د محمود خان نوم د آينده رياست جمهوری انتخاباتو کي د نوماندي دپاره وړاندې کړ. ما ته پته وه چې نه اساسی قانون او نه بروړوکیجاغور ددې اجازه ورکوی. موږ فقط غټې غټې وايو، کوو نه.

پښتانه روشنفکران ځکه د ډيورنډ او لرو بر په کيسه باندې پافشاري کوي چې هغوى زياتره په افغانستان کې د احساس کمترۍ ښکار دي. دلچسپه دا ده چې دغه احساس په پاکستان کې د اقليت باوجود پښتانه نه لري. دغه احساس ډير وجوهات لري.افغانستان به يوازينى هيواد وى چرته چې ددغه ملک مولفين ځان په اکثريت کې ګڼي، مګر برخورد يې د اقليت دى. پکار داوه چې هغوى لکه په پاکستان کې اکثريت پنجابيان دى، نور واړه مليتونه ورته بدې ردې وايي، ليکن پنجابيان خپل کار کوي، هيچا ته سياسي بد رد نه وايي او په دغه بدو ردو باندې بد نه ګڼي. داسې نه ده چې ګني پنجابيان هوښيار خلک دي (اګر که زمونږ نه ډير هوښيار دي) بلکه پراګماتېک او عمليت پسند دي. بلخوا بر پښتانه په خپل وطن کې د ګيلو نه ډک دي. حاﻻنکه څه کم دوه نيم سوه کاله يې په افغاسنتان باچاهي کړې ده. که ژبه يې حاکمه نه وه نو څه؟ هغه لکه ددوئ وروستو پاتې وه. پاکستان کې هم د پنجاب ژبه حاکمه نه ده. خو پښتانه دغه ګيلې په ځاى ددې چې د خپل ځان نه يې وکړي، د بل او پردي نه يې کوي. ستو نزه دا ده چې ورسره سيال مليت يعنې تاجک او دغه شان نور غير پښتانه ځان په اقليت کې نه احساسوي. هغو ى خپل کار روزګار کوي او ځان مالکان بولي.

اګر که وايي چې په اکثريت کې دي هم خو پښتني جامعه وروستو پاتې ده. د افغانستان د ترقۍ او پيشرفت په ﻻره کې خنډ هم پښتون دى. هغوى ﻻ د قبايلي ګلګلميرۍ او کوچيتوب څخه نه دي راوتلي او د هر پرمختګ مخالفت کوي. يو خوا يې هيواد جوړ کړى دى او دوئ پرې وياړي نو بلخوا يې په قرون وسطايي دور کې ښخ هم پاتې کړى دي. دا څه عجبه نه ده چې د نړۍ اکادميک (ژورنا ليستک نه) تحليلګران وايي چې مونږ طالبانو پر ضد نه جنګيږو بلکه د پنځلسمې پيړۍ خلا ف په جنګ اخته يوو.که تاريخ ته ځير شې نو د هر پيشرفت او عصري کولو ګام مخالفت شروع د پښتنو نه شوې ده او بيا يې روشنفکرانو په پردو راړولې ده. دا خو سوسيا لو جيکي حقيقت دى، چرته چې اکثريت په شا ځي نو اقليت نه شي کولى پر مخ ﻻړ شي او برعکس. پاکستان کې اکثريت يعنې پنجاب پر مخکې ځي نو نور مليتونه هم دډيرو شکايتونو او ګيلو باوجودڅه لږ ډيرځان پسې راکاږي؛ پښتون په افغانستان کې دغه لو کوموتيف نه دى جوړ شوى

++++

دغه وروستو پاتې والي په پښتون روشنفکر باندې منفي تاثير کړى دى. هغوى کې يې د پدر ما سلطان بود رو حيه پيدا کړې ده. هغوى زياتره په ماضي کې اوسيږي، تاريخ پخپله خوښه تعبيروي، خپل برداشتونو سره يې يو ځاى کوي او خپل کلتوري او اوسنى محروميت پرې تسکينوي. شاعرانو او ليکوالانو داسې مخمور کړي دي چې سکندر دده د ﻻسه درګړى درګړى واپس شو، مغل ده خراب توراب کړ، انګريز دده دﻻسه برباد شو، شوروي ده دړې وړې کړ او اوس خو ورته امريکا هم ټينګه نه ده. دې ته نه ګوري چې يونان،ډيلى،لندن، ماسکو او دواشنګټن خو يوه خښته بې ځايه نه شوه؛ کنډواله خو افغانستان شو. په دې ترڅ کې دا د لرې خوا باندې ادعا هم دغه داخلي فاکتور سره تړلې ده. په دې برخه کې دومره افراط ته ﻻړ شي چې په اباسين يې خوا نه سړيږي؛ د چا هاضمه دومره فعاله وي چې مارګله دخپلې لوږې بريد ګڼي او چې هاضمه يې نوره هم تيزه شي نو دا هر څه کپ کوي او په جهلم ودريږي.دا ﻻ څه کوې ځينې پکې بلوځان هم ځان سره شاملوي بې له دې چې يو بلوڅ هم چرې دغه شان تمايل څرګند کړى وي.پر ځاى ددې چې په سړه سينه د پښتنو د مرضونو علا ج ولټوي، خيال بافي کوي. دغه وجه ده چې په سياست کې که کمونسټ شي، مجاهد اواخواني شي يا طالب شي نو افراط او انتها ته اوړي. که منځلارى ناسيوناليت شي نو هم داسې خوا ته ځي چې امکاناتو د سرحدونو نه بهر ووځي چې مرضونه نه شي تداوي کولى. په ځاى ددې چې د افغانستان او په خصوصي توګه د پښتنو د وروستو پاتې والي درملنه وکړي، هغوى نه يو ملت جوړ ولو کې مرسته وکړي، هغوى د قبايلي ګلګلميرۍ، کوچيتوب او بيسوادۍ نه خلاص کړي نو په رقابت کې ددغه بدبختيو توجيح کولو او ﻻ پياوړي کولو کې مرسته کوي.

بلخوا که عالم شي او د ژبې اختيار ورته ورشي نو د خپل وطن د ژبني او کلتوري حقايقو نه سترګې پټې کړي او ځان ته د سوچه ژبې جوړولو په ﻻر پخپله افغاني جامعه کې د ډيورنډ کرښې راکاږي او کوزنيو سره خو چې لکه دجغرافيايي کرښې پخوا نه ژبني کرښه را کاږلي ده. دا زما په ليکنه زمونږ کوزني نه پو هيږي. اوس خو غير پښتنو ترينه چل زده کړيدى او هغوى هم خپله خوږه فارسي د خپل ټاټوبي نه لرې بوځي. خير هغوی يې زغم لري.څومره د شرم خبره ده چې مونږ د ژبې يوه منل شوې املا نه لرو او سربيره په دې يو قسم کمپيوټري کيبورډ هم نه لرو.

په پاکستان او هندوستان کې ډيرې ژبې ويل کيږي مګر هغوى زياتره د يو بل په ژبو پوهيږي؛ دا ځکه چې هغوى ژبني مشترکات نه صرف کاروي بلکه د ﻻتفاهم دپاره يې تشويقوي. دغه شان ملتونه جوړيږي. که زموږ کلي نه يو سړى په هيلي کاپټر کې کينوې او ډيلي کې يې کوز کړې نو هلته به څه دژبې زيا ت مشکل و نه لري په ځاى ددې چې کابل کې يې کوز کړې. کابل به ورته زيات پردى معلوم شي. افغاانستان کې اړولى ارټ ګرځي. اول خو متاسفانه پښتو داسې کم سواده عالمانو چې دنړۍ د ژبني پرمختګونو نه نا خبره وو، د مکتب او سرکار په سطح عامولو په چار کې ﻻسوهنه وکړه چې د اولې ورځې نه يې بيلارې کړه او اوس نورو داخلي رقابتونو کې اخته ليکواﻻنو د عمومي تفاهم د سطحې نه لرې بوتلله او نزدې ده چې د سوچه توب په لټه کې يې د بامبړانو په ژبه بدله کړي. هسې هم زمونږ کوزنيو ته برنۍ ژبه د ځاځيو په اصطلاح پنډتې ويشتو سره مترادف شوې ده. دا خو د ژبې دپاره نيکمرغي وه چې دومره زيات شمير کې افغانان د مهاجر په صفت لر راغلل او حتې غير پښتنو هم پښتو زده کړه او بلخوا جهان ته يې هم اول د پِښتنو د جنګولو او اوس کرارولو دپاره ضرورت پيښ شو؛ ګني ژبه دوه شوې او وروکيدو کې وه. اوږد علمي بحث ته ضرورت دى او زه نه غواړم چې په تفصيل پرې و غږيږم. دا هم د وروستې پاتيتوب او احساس کمترۍ نخښه او بيلګه ده.

ما چې د لر وبر په هکله دا ليکنه پيل کړه نو د پښتنو وروڼو په عکس العمل پوهيدلم چې اکثر به مې غندي؛ ځکه چې زما ليکنې انتقادي او نوي دي او د عمومي انګيرنو سره په تضاد کې دي. چا راته د پنجاب چوپړي ووې، چا د پنجاب په پټو او ښکاره بلا ګانو کې واچولم او شاپسند خان يې راته ووې، چا لوده کړم، چا زما نه زما دقربانيو فهرست و غوښت، چا په کلدارو خرڅ شوى و بللم، چا د آيي ايس آيي نوکر کړم،چا روشنفکره فاحشه وبللم او چا افغانستان سره زما تعلق ته بده ګوته ونيوله او ډير نورالزاما ت يې را باندې ولګول. الغرض زياتو لکه د ښکاري چې تازيانو ته سويه مېشکاري، ومېشکارلم. ځينو پکې د ګندمک د معاهدې د نهمي مادې له رويه ثابته کړې ده چې دغه د بحث ﻻندې سيمې د افغانستان امير په انګريز د٩٩ کلونو دپاره خرڅې کړې وې؛ څومره بده چې کوم خلک ته دپيسو په بدل کې خرڅ کړې او بيا د هغوى نه تمه لرې چې درسره وروري وکړي او در يوځاى شي؟ يو محترم چې ما بيژنيي خو حتی نزدې وه، زما نه زما په افغانستان کې زما له خوا دخوړل شوې ډوډۍ حساب وغواړی چې خيال.مې دی وريې کړم خو په بله ليکنه کې. په دې ترڅ د نورو نه هيڅ خفه نه شوم. هغوي ټول زما وروڼه دي. زما غوندې تجربه او مطالعه به نه لري، هغوى صرف زما دا نظريه ثابته کړه چې د پسمانده قبا يلي ټولنې سره د تړاؤ په وجه زموږ د ذهن او زړه لمن تنګه ده، بايد هغه پراخه کړو. دغه ذهنيت افغانستان دې بدبختۍ سره مخاخ کړى دى او يو ې لويي کندې ته يې غو رزولى دى. دا زما ليکنه بې ځايه ده بلکه د فيشنه پريوتې ده. اوس خو د ملتونو او خصوصاً د ګاونډيا نو د رانزدې کيدو زمانه ده، نه چې پرونۍ شخړې تازه کولو. دغه تور په پاکستان هم لګي او هغوى هم بايد دکشمير په سر د ببوﻻلو نه تير شي او دغه مسله ددواړو هيوادونو د زيات رانزدې کيدلو او د سولې او ښه تفاهم له ﻻرې حل کړي. په دې لړ کې بايد افغانستان رول ولوبوي او د فصل پر ځای د وصل منبع شي.

دا به څه دشرم خبره نه وى چې مونږ ومنو چې مونږ وروستو پاتې يوو. دا ومنو چې زمونږ ژبه وروستو پاتې ده. دا ومنو چې پښتو ګاونډي پيشرفته ژبو سره رقابت نه شي کولى. دا ومنو چې که کيدى شوې نو احمد شاه با با به پښتو رواج کړې وه. دا ومنو چې مونږ کلتوري لحاظه پسمانده يوو. دا ومنو چې مو نږ کوچيتوب او روستايي حالت نه ډير وروستو دبهر راوتلو هڅه کوو. دا ومنو چې زموږ دسيمې ښارونه اکثر غير پښتنو جوړ کړي دي. بيا ووايو چې اوس مونږ په بل باندې تور نه لګوو او کوشش کوو چې ددغه حالت نه بهر راوتلو دپاره ﻻس پښې وهو نو بايد تاسو هم راسره کمک وکړئ. داسې برخورد پيشرفته خلک کولى شي، مګر بيا هم کوشش کول پکار دى. انګريز پيش رفته ملت دی، خپل هيواد ته انګلينډ نه وايي، بلکه يو کی (يونا ئيټډ کنګډم) يا برطانيه (برېټن) وايي. ځان ته او خپلې ژبې ته تاريخونه نه جوړوی بلکه وايې يورپ کې تر ټولو نوی ملت يو او ژبه مو هم ډيره نوې ده.

لر و بر دوه افغان که يو افغان؟

جمعه خان صوفي — 2011-12-22T18:09:18Z

(اومه برخه)

ډير خلک په دې نه دي پوهه چې افغانستان کې د برتانوي هند نمايندګان د پخوا راهيسې موجود وو او خپل کارونه به يې سر ته رسول. زه په دې هکله دغه ﻻندې فهرست ترتيبوم چې معلومه شي، څو ک څوک وو؟

د ۱۸۵۶ خوا وشا نه واخلې تر ۱۹۴۷ پورې دهند حكومت او برتانيې حكومت نمايندګان
١۸۵۶- ۷۸ پورې بومي وكيلان:
معلوميږي چې لومړى وكيل په ۱۸۵۶ كې د ۱۸۵۵ د امير دوست محمد خان له خوا د سردار غلام حيدر خان او د ګورنر جنرال له خوا سر جان لارنس لاسليك شوې معاهدې له رويه وټاكل شو. د پيښور د تړون د اومې مادې له مخې د برتانې د حكومت له خوا په كابل كې د بو مي وكيل دمقرټاكنې اختيار وركړل شو. دغه وكيلان به تل هندي مسلمانان بلكه د ملتان پښتانه (درانيان) وو.
1. نواب فوجدار خان (۱۸۵۶- اپريل ۱۸۵۹)
2. غلام حيدر خان عليزى (۱۸۵۹- ۱۸۶۵)
3. بختيار خان، مسوول منشي (فروري ۱۸۶۴- جنوري ۱۸۶۸)
4. عطا محمد خان خوږياني (په ډيرو كې پخوانى ايكسټرا اسسټنټ كمشنر. ۱۸۶۵ كې و ټاكل شو خو جنوري ۱۸۶۵ پورې نه و تللى) ۱۸۶۵- ۱۸۷۸

1882-1919 پورې د هند د حكومت مسلمان ايجنټان (نمايندګان)

1. سردار مجمد افضل خان، CSI خان بهادر، د بنګال د رسالې Cavalry نه، جون ۱۸۸۲- جون ۱۸۸۵
2. سردار ميرزا عطا ء الله خان، د بنګال رساله، CSI2 ۱۸۸۵ – جولايي ۱۸۹۱
3. سردار محمد خان ګنډاپور، جولايي ۱۸۹۱ – ۱۸۹۴
4. محمد عزت خان، منشي(مسوول) دسمبر ۱۸۹۴
5. محمد اكرم خان، د بنګال رساله (كيولري Cavalry) دسمبر ۱۸۹۴ – ستمبر ۱۸۹۵
6. مولوي غفور خان، د لكنوو پخوانى ډپټي چيف كلكټر (ماليه ټولونكى) ۱۸۹۷ – ۱۹۰۰
7. حافظ محمد نوازخان ، د بنګال رساله، مارچ ۱۹۰۰ – ۱۹۰۳
8. ملك خدا بخش ټېوانه د شاپور(دپنجاب صوبايي ملكي سروس نه) جولايي ۱۹۰۳ – ۱۹۰۷
9. فقير سيد افتخار ا لدين، مارچ ۱۹۰۳ - ۱۹۰۷
10. ملك طالب مهدي خان، په بهاولپور رياست كې پخوانى د مستفيت غړى، جولايي ۱۹۱۰ – نومبر ۱۹۱۳
11. حافظ سيف ا لله خان، كندهار كې پخوانى نماينده چې بلو چستان كې يې ډير كلونه خدمات سر انجام كړي وو، نومبر ۱۹۱۳ – ۱۹۱۹

۱۹۲۲ نه تر ۱۹۴۷ پورې برتانوي منسټران (وزيران يعنې ټيټ رتبه سفيران)

د ۱۹۲۱ افغان-انګلېس تړون ددواړو هيوادونو تر منځ د سفارتي (دېپلوماتېك) نمايندګانو د تبادلې دپاره زمينه برابره كړه. كابل كې برتانوي منسټران (سفير نه ټيټ) تعلق به هندي ملكي سروېس سره وو چې خارجه چارو وزارت به ټاكل. د خارجه چارو وزارت له خوا د برتانوي منسټر ټاكل ددوو برابرو ځواكونو متقا بل اړيكې څرګندوى و. ددې دپاره چې د افغاني خوا خواهش يې سرته رسيدلى وي، په كابل كې منسټر به په رسمي توګه خارجه وزارت ټاكلو او دغه پو سټ به د خارجه وزارت په لېسټ كې موجود و ليكن په اصل كې دغه پوسټ هندي سياسي ډيپارتمنټ سره اړه درلوده او هغوى به تمويلولو او تر ۱۹۴۹ پورې هندي سياسي سروېس افسرانو چې د هند حكومت او د هند دپاره وزير به خوښولو، له خوا ډكيدلو. بايد ټينګار وشي چې په كابل كې برتانوي نمايندګي د سفارت برابر نه وه بلكه دې ته به يې دسفارت په ځاى حقوقي نمايندګي (Legation) وې او مشري به يې سفير نه بلكه منسټر كوله. دغه شان خارج کې افغاني نمايندګۍ هم د سفارت نه ټيټې وې.

۱۹۲۲ نه ۱۹۴۹ پورې نماينګان
1. Lt-Col Sir Francis Henry Humphrys, KBE, CIE Jan 1922 - Feb 1929
ډګروال سر فرانسس هنري همفريز (جنوري ۱۹۲۲ – فبروري ۱۹۲۹)
2. Sir Richard Roy Maconachie, KBE, CIE Dec 1929 - Mar 1935
سر ريچارډ رايې ميكوناچي (دسمبر ۱۹۲۹ – مارچ ۱۹۳۵)
3. Lt-Col Sir William Kerr Frazer Tytler, KBE, CMG, MC Mar 1935 - Aug 1941
ډګروال سر وليم كر فريزر ټېټلر (ماچ ۱۹۳۵ – اګست ۱۹۴۱)
4. Sir Francis Verner Wylie, KCSI, CIE Aug 1941- Jul 1943
سر فرانسسس ورنروائيلي (اګست ۱۹۴۱ – جولايي ۱۹۴۳)
5. Sir Giles Frederick Squire, KBE, CIE Jul 1943 - Sep 1949
سر جايلز فريډرېك سقواير (جولايي ۱۹۴۳ – سپتمبر ۱۹۴۹)

ريفرنډم: حقيقت او افسانه

جمعه خان صوفي — 2011-11-11T14:30:16Z

تا ر يخ با يد چې څنګه وي، هم هغه شان و ليکل شي. په دې کښې د خيا نت کولو په جرم مو نږ تل د پا کستان واکداران او دد ه ليکوالان تورن کړي دي. دېکښي د شک کولو ګنجايش نشته. مګر راځئ چې لږ خپل ګريوان ته هم وګورو چې مونږ خپل تا ريخ څومره تحريف کړيدى؟ ځينې پښتانه ليکوالان، غرضي او يا ناخبره سياستدانا ن تل تور لګوي چې د ١٩٤٧ ريفرنډم په مونږ انګريز او مسلم ليګ را وتپلو. حقيقت بيخي بر عکس دى. خو دلته زه پرې رڼا اچول نه غواړم ، ځکه چې بحث به اوږد شي. زه فقط په دې بحث کوم چې په ريفرنډم کښي مونږ ته ددريم انتخاب ( دپښتنو آزاد ريا ست) د نه را کولو با عث هم کانګرس و.او انګريز مجبور و چې د هغه په ښوونه عمل وکړي ځکه چې هغه د هند لويه برخه په لاس کښې لرله او د انګلستان ټول تجارت او صنعتي اړيکې هم د دغه برخې سره وې. بل دهند د مسلو د حل کنجي هم کانګرس سره وه.مسلم ليګ فقط حاشيوي رول لوبولو. په دې خبره باچا خان د عمر په آخر کښې پوهه شو چې ساګ سيلۍ وړى ؤ او د پښـتنو يوه برخه د وخت نا ترسه څپو لاهو کړې وه.

باچا خان د دريم جون (١٩٤٧) دهند د تقسيم اعلان او ورپسې د کانګرس د ورکنګ کميټۍ د اجلاس نه پس وا قعات د اسې ليکي ((په سبا زه او ګاندهې جي وايسرا ى لارډ ماونټ بيټن ته ورغلو، هغه سره مو خبرې وکړې. هغه په دې کښې د جناح صا حب شرکت هم ضروري وګڼلو. څه وخت چې جناح صاحب ګاندهي جي او زه يو ځا ى شو نو جناح صاحب وويل چې دى زما مسلمان ورور دى، زه ده سره ځان له خبره کوم. نو ما ګاندهي جي ته وويل چې دده داسې خوښه ده نو که اجازه وي، نو زه به ورسره ځان له خبره وکړم. هغه ماته وويل چې ډيره ښه. جنا ح صاحب ماته ووېل چه تاسو ته به پراونشل آټا نو مي (صوبايي خود مختاري) درکوو. خو په دې عمل و نه شو.)) د لته باچا خان يوه مهمه خبره ژوولې ده. هغه دا چې باچا خان خود مختاري نه ټسوله، هغه ايغ په نيغه دريم انتخاب غوښتلو او جناح صاحب ددري اړ خيزه (کانګرس، انګريز او مسلم ليګ) معا هدې پابند و، او ورته معلو مه وه چې دريم انتخاب کانګرس مسترد کړىدى، ځکه چې موصوف بنګال آزاد غوښتلو او انګريز ورسره منلې وه، مګر کا نګرس د بنګالي مسلما نانو او هندوانو يعنې مسلم ليګ او کانګرس د متحده بنګال په حقله د متفقه فيصلې بر خلاف دغه آپشن رد کړى و. جناح صاحب پو هه و چې کانګرس خپل ملګري سره هم لو به کوي.نو ځکه دغه مذاکرات طبعآ ناکامه شول. ددې نکته معترضه نه په معذ رت باچا خان د دغه مذ کوره عبارت په تسلسل کښې ليکې او اصلي مطلب ته راځي (مګر بعد از خرابى بسيار((اصل کښې ماته تر دغه وخته دا معلومه نه وه چې د ماونټ بيټن، کانګرس او مسلم ليګ تر منځه ټولې فيصلې شوي وي. دا خو چې ما د مو لا نا آزاد کتاب آزادي هند و لو ستلو نو زه ددې حقيقت نه خبر شوم)) (دغه کتاب باچا خان په ١٩٨٢ کښې هغه وخت ولو ستلو چې د زما ژ وند او جدوجهد يي ورله ليکلو يعنې ٣٥ کاله پس او کتاب ١٩٥٧ کښې چاپ شوى و) خو ادامه ...((نو زه دا وايم چه عمل پرې څنګه شوى وې، او لارډ ما ونټ بيټن خو زمونږ په سر سو دا کړې وه، نو څنګه ګاندهي جي خبره منلې وې او جناح صاحب څنګه زما خبره منلى وى. هڼ! داده چه که ددې فيصلې نه وړاندې ګاندهي جي زمونږ دا خبره کړى وې نو د منلو امکان و... نو کانګرس په صوبه سرحد کښې ريفرنډم ومنلو او ما ونټ بيټن ورته پنجاب او بنګال تقسيم کړل او دوۍ دواړو سودا زمونږ په سر وشوه.)) ( وګورئ عبدالغفار، زما ژوند او جدوجهد، کابل، دولتي مطبعه، ١٣٦٢ هش، ١٩٨٣م، ٧٣٣-٧٣٤ مخونه) دلته باچاخان په حقه ګاندهي ته ګوته نيسي. مګر ګاندهي خو فقط دى استعما لولو. دهغه د پښتنو آزاد رياست سره څه کار؟

دا خوؤ باچاخان چه د عمر په آخر کښې د کانګرس په خيانت پوهه شو خو دا ډير بې وخته و، وايي چې اختر تير شي نو نکريزې په ديوال پورې کړه. اوس به راشو نورو شواهدو ته. اصل کښې ټوله لو به کانګرس جوړه کړې وه. څه و خت چې دغه درې اړخيزه فيصلې وشوې نو کانګرس پښتانه پاکستان ته قصداً پريښودل،ځکه چه کانګرس اعتماد بايللى و او نهرو خپله د ١٩٤٦ ناکامه دوره کښې دا محسوس کړې وه، مګر د خپل ملګري چل نه ور تللو. ددې دپا ره يې هغه ته کله لالي پاپ ورکولو او کله ددروغو وعدې. باچا خان خو د پښتون دو سته ګورنر اولف کيرو د مخلصانه مشورې برخلاف چه ورته يې و يلي وو چه د کانګرس نه ځا نونه آزاد کړئ او خپل سرنوشت په خپلو لاسو کښې واخلئ خپلې فيصلې پخپله وکړئ ،نه صرف په غلطه روان وبلکه کيرو پسې يې پښې لوڅې کړې وې چه وروک يې کړې ا و دمولانا آزاد نصيحت ته يې هم غوږ و نه نيسه چه د تقسيم د اعلان نه پس يې ورته ووې چه مسلم ليګ سره لاره جوړه کړه، بله لار درته نه پاتې کيږي،اړم و ناچله رباب يې غږولو او کانګرس ورته کوڼ غوږ نيولى و. آزاد پوهه و چه:

Once Congress had accepted partition, what future could be there for Khan Abdul Ghaffar Khan and his party? Maulana Abul Kalam Azad, India Wins Freedom, the Complete Version, Orient Longman Limited 1988، P. 211
ترجمه: څه وخت چه کانګرس تقسيم ومنلو نو خان عبدالغفار خان او د هغه ګوند ته څه مستقبل پاتې و؟ ( وګورئ د آزاد کتاب، مخ ٢١١)

د ريفرنډم باره کښي يوه دلچسپه خبره دا هم وه چه کيرو په نوو انتخاباتو باندې زور اچولو، نهرو (دغه وخت تقريباً وزيراعظم و او وايسراى پسې دويم کس و) ورسره نه منله او باچاخان په دې ردوله چه تير اليکشن ز مونږ اکثريت ثا بت کړى دى، مګر د کيرو او وايسراى دليل دا و چه تير انتخا بات د يو هندوستان په چوکاټ کښي شوي وو او اوس چه هند تقسيميږي نو بايد د خلکو نه بيا پو ښتنه وشي چه هند سره پاتې کيږې که پاکستان سره ځي. ولې عجيبه دا ده چه جناح صاحب په انتخاباتو زور اچولو. مګر آخر کښي نهرو ريفرنډم ومنلو او ماونټ بيټن بيا وروستو جناح صا حب را ضي کړو. ماونټ بيټن وزيرهند ته ليکي:

When I sent for Jinnah to tell him my decision on the referendum, he was at first upset, but when I pointed out that the referendum would abolish the heavy weightage (12 seats in 50) which the Hindu-Sikh minority have had in the NWFP, he began to prefer the referendum to an election. (Viceroy's Personal Report (to Secretary of State) No 6, 8th May 1947, Mansergh, Transfer of Power, Vol.X, pp 682-84)
ترجمه: څه وخت ما جناح صاحب ته د ريفرنډم په حقله خپله فيصله واوروله نو اول خو هغه خفه شو، خو چه ما ورته ووې چه ريفرنډم به د هندو-سيک اقليت هغه دروند وزن (٥٠ کښي ١٢ سيټه) په صوبه سرحد کښې ختم کړي نو هغه انتخاباتو باندې ريفرنډم ته تر جيح ورکول شروع کړل. (دلته بايد ياد وساتو چه د کميونل ايوارډ له مخې چه انګريز د اقليتو نو د تحفظ دپاره نافذ کړى و، صوبه سرحد کښي د هندوانو او سيکانو آبادې ٧% وه او نمايندګي يې ٢٥% وه) د کانګرس اکثريت ددغه اقليت په برکت و.

چه د آزادۍ بيوخته آذ ان شروع شو نو ماونټ بيټن ليکي چه:
I immediately sent for Dr. Khan Sahib himself and told him that I could not accept this attitude, explaining to him that the independence option had been excluded for all provinces at the express request of Congress to avoid “Balkanization”. I pointed out the extreme unlikelihood of the North-West Frontier Province, consisting only of three million people and at present in the receipt of considerable subventions from the centre, being able to stand alone.

(Mountbatten's Report on the Last Viceroyalty, 22 March – 15 August 1947, with an additional editing and a new introduction by Lionel Carter, Former Librarian, Centre of South Asian Studies, University of Cambridge, Manohar, 2003, p. 182, No. 60)

ترجمه: ما فوراً ډاکټر خان صاحب ته سوال ځواب وکړ او ورته مې ووې چه زه دغه رويه نشم زغملى او ورته مې تشريح کړه چه د آزادۍ آپشن دټولو صوبو دپاره د کانګرس په زغرده خواست باندې د ًټوټې کيدوً نه د بچيدو په خاطر له منځه ايستل شوى دى . ما ورته په ګوته کړه چه شمال مغر بي سرحدي صوبه چه صرف درې ميليونه آبا دي لري او د مرکز نه موجوده قا بل ملا حظه مالي امداد اخلي، به پخپلو پښو و نه دريدى شي.
خو کانګرس به دېمارې باچا خان ته وې چه مونږ يې منو خو مسلم ليګ يې نه مني. د آزاد د مشورې برخلاف با چاخان کانګرس پورې نښتى و او د خپل زخم دوا يې د قاتل نه غو ښته (مير کيا ساده هين بيمار هوى جسکې سبب + اسي عطا ر کى لو نډ ى سى د وا ليتى هين( دغه وخت نهرو تقريباً وزيرا عطم و او د کانګرس صدر جى بي کريپلاني و. باچاخان او زوم يې يحىَ جان خان ورپسې ځي او ورته وايي چه وايسراى ته ووايه چه مونږ ته په ريفرنډم کښې هندوستان او پاکستان سره سره دد ريم انتخاب يعني د آزاد پښتون ريا ست باندې ووټونو اچولو اجازه هم راکړي. کريپلاني يو ډير د استازۍ نه ډک خط په اولسم جون ١٩٤٧باندې وايسراى ته ليکي او زه د ځاى د کمي په وجه نه غواړم چه ټو ل يې نقل کړم. (که څوک په دې موضوعا تو باندې په تفصيل سره پو هيدل غواړي نو زما له خوا په انګريزۍ ژبه کښي ليکل شوى کتاب
Bacha Khan, Congress and Nationalist Politics in NWFP, Vanguard Books (Pvt) Ltd, 2005
دې وګوري) اول خو هغه د کيرو شکايت کوي چه د صوبه سرحد حکومت ورسره نه شي چليدى نو ورپسې د باچاخان دپاره سفارش کوي چه دوئ ته دريم آپشن ورکړ ه، خو ورته دا هم وايي چه مونږ ددريم جون د دريواړو خواو له خوا منظور شوي پلان مخالفت نه کوو.اګرکه هغه په استاذۍ ټوله پړه په مسلم ليګ اچوي. مګر بيا وروستوپخپله ماونټ بيټن يې افشا کوي.
…I wrote to you in my letter dated 2nd, paragraph 12, that "the proposed referendum should provide for the people voting for independence and subsequent decision as to their relation with the rest of India”. I understand that you have been unable to agree to this unless the Muslim League also agreed…We have accepted the Plan contained in the Statement of the June 2 [3] and we propose to abide by it fully. We do not wish to do anything which can be said to go against that Plan. At the same time we cannot impose any course of action on the N.W.F. Province to which the leaders and the people there are opposed. It is this difficulty which has faced us…We are very anxious that whatever might be done in the Frontier Province, it should in no way be in opposition to the working out of the Plan we have agreed to.

ترجمه: ما په دويم تاريخ خط کښې په د ولسم پيريګراف کښې تاته وليکل چه ًمجوزه ريفرنډم بايد خلکو ته آزادۍ دپاره ووټ اچولو او ورسره نتيجتاً باقي هند سره د اړيکو په حقله د فيصلې موقع ورکړيً خو ماته پته ده چه ته د مسلم ليګ د اتفاق نه بغير دې سره اتفا ق نه شو کولى ...مونږ ٢ (٣) جون بيان کښې نغښتى پلان منلى دى او ورته په بشپړه توګه وفادار يوو، خو دې سره سره مونږ شمال مغر بي صوبې باندې داسې کړنلاره نه شو تپلى چه دهغه ځاى ليډران او خلک يې مخالف وي . دا هغه مشکل دى چه مونږ ورسره مخامخ يوو...خو مونږ سره غم دى چه هر څه په صوبه سرحد کښې وشي بايد د منظور شوي پلان مخا لف نه وي.

وايسراى ورله ځواب ورکوي او ورته وايي چه د ريفرنډم په حقله منظور شوي پلان نه سرغړونه نه شي کيدى . خو د نر ځوى دغه خط او خپل ځواب پنډت نهرو ته هم ليګي او د نهرو د يو خوږ دوست په حيث په راز و نياز ورته وايي چه:
I have not of course made the point in this reply that it was at your written request that the option for the Provinces to vote for independence was taken out; and that Mr Jinnah (who was in favour of Bengal being allowed to vote for independence) is aware of the fact that I conceded this point to Congress. But in the circumstances you will see that both your position and my position would be completely untenable if either of us were to go back on this arrangement now.

(Rear Admiral Viscount Mountbatten of Burma to Pandit Nehru, 17th June 1947, Mansergh, Transfer of Power, Vol. XI, pp. 459-460)
تر جمه: ما پخپل ځواب کښې ورته بيشکه دا نکته و نه ليکله چه دا ستا د ليکلي خو است په اساس وه چه د صوبو دپاره په خپلواکۍ باندې د ووټ اچولو آپشن ترې ما وويست، او ښاغلى جناح (نومړى بنګال ته په خپلواکۍ باندې ووټ اچولو طرفدار و) خبر دى چه دغه رعايت ما کانګرس ته ورکړ. خو په داسې حا لاتو کښې ته پوهيږې چه زما او ستا پوزيشن به بيخي مجروح شي که مونږ يو هم د دغه ترتيب نه په شا شو.

ياد ساتل پکار دي چه دغه ريفرنډم (ټولپو ښتنه) هغه وخت وشول چه مرکز کښې د پنډت نهرو او صوبه سرحد کښې د ډاکټر خان صاحب د مشرۍ لاندې کانګرسي حکومتونه وو. اوس بايد فيصله وشي چه واقعت څه دى؟ مونږ ولې تر اوسه په غلطه پورې نخښتي يوو. آيا زموڼږ مشران نه پو هيدل؟ غرضيان وو يا چمک و؟ په دې موِضوعاتو به بيا چرته رڼا واچوم.

انګريز مونږبې نومه نه بلکه نامداره کړو

جمعه خان صوفي — 2011-11-06T20:08:00Z

زمونږ سياسي او مذهبي مشران يو شان استدﻻل کوي. دواړه د ټولو بد بختيو پړه په بل اچوي. ملا يان وايي چې که د يهود او نصارىَ يا يهود و هنود سازشونه نه وې نو د مسلمانانو دنيا به ګل و ګلزار وه. بلخوا پښتانه مشران، شاعران او قوم پرستان ادعا کوي چې پښتانه خو د دنيا منلي خلک دي خو د اورنګ او فرنګ دﻻسه برباد دي. دوخت په تيريدو سره د اورنګ او فرنګ تعبير د هغوى د وختي ګټو او سياستونو سره بدليږي. د ملا دنيا خو په ځاى وﻻړه ده نو ځکه د هغه استدﻻل هم د ګردان په توګه يو بل ته انتقال مومي.
زمونږ ذهن داسې جوړ شويدى چې ګني دغه ټوله لوبه پيرنګي خرابه کړېده، خو حقيقت بيخي برعکس دى. پيرنګي استعمار چې کومې ښيګړې کړيدي، د هغو مثال زمونږ د مسلمانانو او حتې درانيو حاکميت په دوران کې نه ليدل کيږي. خو دغه بحث به د بل وخت دپاره پريږدو. اوس به راشو دې الزام ته چې پيرنګي زمونږ نه نوم اغستى دى. تاريخي حقيقت بل شان دى. هغه مونږ ته نوم راکړى دى.تر دې چې د افغانستان نوم هم انګريز عام کړى دى.
زه په دې رڼا اچول نه غواړم چې څنګه پيرنګي سر بيره پر دې چې ادارې او انفراسټرکچر يې راته جوړ کړل، پښتانه يې دنيا ته او پخپله پښتنو ته وروپيژندل، د پښتنو تاريخونه يې وليکل، ادبيا ت يې ورله مطالعه کړل،شاعران يې ورله وروپيژندل،دهغوى وروک ديوانونه او نسخې يې پيدا او خوندې کړې او ان چې د پښتو اولنى ګرامريې هم راته وليکلو. زه فقط دلته ددې ادعا ريښتينې کول ضروري ګڼم چې ګني هغوى مونږه بې نومه کړو. دغه ادعا د تاريخ سره نابلده قوم پرست مشران کوي چې خپل خر په خټه وخيژئ. حالانکه تاريخي حقيقت بل ډول دى.
دافغانستان نوم د عام کولو او دنيا ته وروپيژندلو ذمه وار انګريز دى. احمد شاه بابا په خراسان باچا شوى و. هغه وخت افغانستان چا نه پيژندلو او نه يې څه ذکر شته. د افغانستان نوم ډير وروستو په نو لسمه پيړۍ کې په کار راوستل شو. د احمد شاه با با ته پر ځاى د هغه هيواد بنسټ ايښودونکى ويل کيږي چى بيا وروستو د افغانستان په نوم ونومول شو. دا داسې ده چې لکه مونږ پروني صوبه سرحد ته خيبر پښتونخوا وليکو. اګر که د احمد شاه با با په وخت خراسان دړې وړې شوى و او هغه پخوانى خراسان چې د عربو جغرافيه دانانو مطابق د کاسپېئن سمندرنه تر هند تر پولو پورې په سيمه خپور و، پاتې نه و.
زه مجبور يم چې دلته د افغاني منابعو نه نقل قول وکړم. مير محمد صديق فرهنګ افغانستان در پنج قرن آخر يعنې افغانستان په وروستيو پنځو پيړيو کې د لومړي ټوک نه اقتباس وکړم: ((در همان سده هجدهم عبدالله خان ديوان بيگي از ارکان دولت احمد شاه دراني در قلعه اي که به مناسبت بناى شهر قندهار سروده، گويد)) (ترجمه: په هغه اتلسمه پيړۍ کې د احمد شاه دراني د دولت د ارکانو څخه ديوان بيګي1 عبدالله خان په هغه قطعه کې چې د قندهار ښار د بنياد ايښودلو په مناسبت يې زمزمه کړى ويلي دي:
جمال ملک خراسان شد اين تازه بنا
ز حادثات زمانش خدا نگه دارد
يعنې د خراسان ملک ښايسته مخ تازه بنياد کيښودل شو؛ د زمانې د حادثاتو نه دې يې پاک الله په امان وساتي. دا د خراسان دملک يوه بيلګه ده. بيا په نولسمه پيړۍ کې نور محمد قندهاري د امير شير علي خان په وخت د هغه د پلار امير دوست محمد خان په باره کې د ګلشن امارت تر نامه ﻻندې داسې ليکي: ((در آ ن زمان که خاقان معرفت نشان امير بى نظير علئين مکان امير دوست محمد خان در وﻻيت خراسان در دارالسلطنه کابل ارم تقابل بر اورنگ امارت و جهانبانى نشسته بود)) يعنې په هغه وخت چې لوى خان د علم نخښه بې مثاله د لوړ مکان خاوند امير دوست محمد خان د خراسان په وﻻيت کې د کا بل په دارالسلطنت جنډه پورته د امارت او جهان پالنې په تخت ناست و. دا يې دويمه بيلګه ده.
فرهنګ صاحب مخکې ليکي: (( کلمه افغانستان به عنوان نام سکونت قبايل بار اول در تاريخنامه هرات تاليف سيف هروى که در اوايل چهاردهم ميلا دى تاليف شده است آمده است؛ آنجا که مى نويسد. در رفتن ملک شمس الدين ثراه به افغانستان)). د افغانستان کلمه د قبايلو د هستوګنځي په حيث د اول ځل دپاره د سيف هروي ليکل شوې د هرات په تاريخنامه کې چې د څوارلسمې پيړۍ په اوايلو کې تاليف شوى دى داسې ليکي: د ملک شمس ا لدين د مرحمت طالب تګ افغانستان ته.
ځينې وايي چې ددراني دولت دپاره د افغانستان نوم انګريزانو د اول ځل دپاره په ١٨٠١ کې د انګليس او قاجاري فارس تر منځ معاهده کې او بيا نورو معاهداتو کې استعمال کړ. مګر ما دغه معاهدات ولټول او د١٨٠١ معاهدې په دويم،دريم او څلورم آرټيکلونو (مادو) کې دافغانانو باچا راغلى دى او افغانستان ذکر نشته. ددې نه علاوه د برتانوي هند او فارس ترمنځ ١٨٠٩، ١٨١٢،١٨١٤، ١٨٢٣، ١٨٢٨، ١٨٣٦، او ١٨٣٩ معاهدو کې هم د افغانستان نوم نشته او نوم افغان په کار راوستل شويدى. داوسني افغانستان او برتانوي هند تر منځ هم دغه وخت تړونونه ﻻسليک شوي دي ، ١٨٠٩ تړون کې يې ذکر نشته، فقط د ١٨٣٩ تړون له مخې په څلورمه ماده کې د افغانستان نوم راغلى دى. دغه معاهدات وګورۍ په( C.U.Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Calcutta Government of India, 1933, Vol.XIII, pp.233-305, 53-66) اګر که ځينې عالمان د احمد شاه بابا په ديوان ګوته نيسي مګر دلته هم بابا هيڅوخت د افغانستان کلمه نه ده کارولې او ورته يې پښتو نخوا ويلي دي (د ډيلي تخت هيرومه چې راياد کړم د ښکلې پښتونخوا د غره سرونه)
دا نه ده معلومه چې بابابه خپل هيواد په کوم بل نوم باندې ياد کړى وي. په بابا باندې تر ټولو زيات تحقيقي کتاب ګنډاسنګ ليکلى دى چې په هغه کې يو ځاى د بابا محسن او مشاور صابر شاه د ﻻهور حاکم ته ويلي و چې ((هغه (بابا) د خراسان باچا دى او ته د هندوستان د باچا صوبه دار يې)) ليکن نوموړي هيڅوخت دا نه دي ليکلي چې ګني بابا چرې خپل ملک ته خراسان ويلي دي، ګنډاسنګ صرف د ميرويس نيکه په اړه هغه د کندهار باچا په نوم يادوي. هغه صرف خراسان د ددراني سلطنت يو په وﻻياتو کې يو وﻻيت په حيث يادوي. خو افغانستان نه يادوي.
زه دلته يوه بله واقعه بيانول غواړم. ١٩٨٢ کال و او باچا خان هم کابل کې و. د باباژوند ليک باره کې کتاب زما ژوند او جدوجهد بشپړ شوى و. غا لباً با با صديق الله ريښتين صاحب لمسولى و. با با شله و چې افغان او افغانستان نوم ايرانيانو ورکړى نومونه دى او زه د کتاب په ديباچه کې دغه موضوع ته اشاره کول غواړم نو ځکه صحيح نوم بايد پښتون، پښتونستان يا پښتونخوا وي. مونږ څو ورځې ولګولې چې بابا ددغسې تاواني کار نه منع کړو. اوس خو ځينې غير پښتنو باندې افغانستان نوم هم بد لګي او وايي چى مونږ افغانان نه بلکه افغانستانيان يوو او افغانستان بايد بيرته خراسان شي.
وايي چې انګريزانو د افغانستان نوم د مغلي دور د ليکنو نه اغستى دى او مغلو شايد د پخواني ايراني متنونو نه اقتباس کړى وي. د اول ځل دپاره د بابر نامې مولف ظهير ا لدين بابر افغانستان استعمال کړيدى چى بيا يې ذکر په د ابوالفضل له خوا ليکل شوى آئين اکبري کې هم شوى دى.((دکابل شمال ته د قندوز او اندراب صوبې دي چې د هندوکش غرونو سره جدا کړي دي.جنوب ته بېرمل، نغار، بنو او افغانستان دي)) (وګورئ انګريزي کې بابرنامه، وهيلر ايم تهاکسن له خوا ترجمه، ايډيټ او لمن ليک شوې، آکسفورډ يو نيورسټي پريس، ١٦٩ مخ، ١٢٨ شميره) نوموړى د کابل صوبې په هکله معلومات ورکوي او هلته د ميشته قومونو ذکر کوي. د کابل صوبه هغه وخت ډيره پراخه وه. وايي چې ((په ځينې نورو کليو کې او ټولو اطرافو کې پشيان، پراچګان،تاجکان، برکيان او افغانان دي. د غزني په غرونو کې هزاره او نېګوداريان دي چې ځينې يې منګوليايي باندې خبرې کوي. شمالمشرق ته په غرونو کې کافرستان دى لکه کاتور او ګباريک. مشرق ته يې افغانستان دى.)) (وګورئ همدغه کتاب١٧٢مخ، ١٣١٦ شميره) بابر د غزني باره کې زياتوي،((په هغه کال چې ما کابل او غزني واغستل (١٥٠٥م) چې کله ما کوهاټ،بنو، دشت او افغانستان راﻻندې کړل نو زه د دوکي او آب ايستاده په ﻻر غزني ته ستون شوم.))(وګورئ ١٨٠مخ، ١٣٨b شميره) بل ځاى ليکي چې ((خواجه اسماعيل، دشت، دوکي او افغانستان يو شان دي)) (١٨٢ مخ، ١٤١ شميره) بل ځاى وايي ((په ٩١٠ کال (١٥٠٤-١٥٠٥) چې زه اول ځل دپاره کابل ته راغلم نو زه د خيبر په ﻻر پيښور ته د هندوستان ته د تګ په نيت ﻻړم خو د باقي چغنيان د چلولونو له کبله مونږ بنګش ته مخکې کوز شوو يعنې کوهاټ خواته؛ زيات افغانستان مو ديرغل ﻻندې راوست، بنواو دشت مو ولوټل او د دوکي له ﻻرې واپس شوو.)) ( ٢٢٧مخ، ٢٢٥ شميره)
داوو د بابريات. يوه بله عالمه ميرمن اى ايس بيوريج وايي ((داسې ښکاري چې بابر د افغانستان نوم هغه سيمو ته محدودوي چرته چې افغاني قبايل اوسيږي؛ هغوى زياتره د کابل او پيښور سړک نه جنوب خواته دي)) A.K. Thakur, India and the Afghans (1370-1576) 1992, Nice Printers, Delhi, p.22
دبابر نه پس فرشته(١٥٦٠-١٦٢٠) هم پخپل تاريخ کې د افغانستان کلمه استعمال کړيده. د يو بل حقيقت نه بايد سترګې پټې نه کړو؛ هغه دا چې افغان نوم هم مونږ ته شايدايرانيانو راکړى وى لکه چى هندو يې د هند اوسيدونکو او د هغوى مذهب ته ويلي دي. نومونه اکثر نور څوک ږدي. لکه ماشوم ته نوم مور او پلار ږدي، دغه شان د ملتونو نومونه هم نور اوګاونډي ملتونه ږدي. چونکه پښتانه زيات وروستو پاتې وو نو ځکه دوئ ته هم نومونه ګاونډيانو ايښودي دي.
لومړى انګريز چې افغانانو سره مخامخ په تماس کې راغى، هغه ماؤنټسټوراټ اېلفنسټون و چې ١٨٠٩ کې پيښور کې د شاه شجاع باچا دربار ته راغى او يو کلاسيک کتاب يې د(An Account of the Kingdom of Caubul ) يعنې د کابل سلطنت بيان په نوم وليکلو. هغه څو ځايه د خراسان ذکر کوي لکه چې هم ددغه کتاب د دويم ټوک په ٣٢ مخ باندې وايي چې يوسفزي کله کله سندرې وايي او هيڅکله هغه لوبې نه کوي چې د خراسان نور ساده اوسيدونکي ترې خوند اخلي. داېلفنسټون کتاب چې ١٨١٥ کې نشر شو پکې يو ځاى وايي چې(( افغانان د خپل هيواد دپاره څه خاص عمومي نوم نه لري خو افغانستان چې شايد لومړيه په فارس کې استعمال شو په کتابونو کې کارول کيږي، مګر دغه نوم ددغه ملک اوسيدونکو ته ناشنا دى نو زه به آئنده کې دغه هيوادته افغانستان وايم، چې اوس يې ما حدود بيان کړل)) وګورۍدکابل سلطنت بيان ١٥٢ مخ. د احمد شاه بابا دوخت د مسکوکاتو او سکه جاتو نه هم پته نه لګي چې ددراني سلطنت په څه نوم ياديدلو، صرف د تيمور شاه د وخت په يوه سکه باندې دارالسلطنت کابل استعمال شويدى.
تر نولسمې پيړۍ نيمايي پورې دراني باچاهي د کابل باچاهي تر نامه ﻻندې ياديدله او دغه شان ټولې ليکنې د کابل باچاهي په نوم دي. تر اوسه زمونږ عام خلک افغانانو ته کابليان وايي. چې انګريز په ١٨٤٩ کې افغانانو يعنې پښتنو سره راساً په تماس کې شو نو افغان او افغانستان عام شول. بيا چې د زمکو بندوبست يې وکړ نو په هغه کې يې ټول د زمکې خاوندان د افغان په نوم ونومول چې تر اوسه په ريوينيو ريکارډ (مالياتوآرشيف) کې په دغه نوم ياديږو. دا ځکه چې هغوى زمونږ سيمه د برتانوي افغانستان په نوم پيژندله.
په ړومبي ځل ١٨٥١ کې جان ډبليو کى (John W. Kaye) پخپل دتاريخ کتابHistory of the War in Afghanistanکې افغانستان نوم دکابل يا دراني هيواد دپاره استعمال کړ او بيا په دغه تاريخ باندې الماني عالم فريډرېک اېنګلز يوه عالمانه جائزه (مرور) کې د افغانستان کلمه په کار راوسته. ددې نه پس افغانستان نوم رواج وموند. چونکه د ١٩١٩ اګست را والپنډۍمعاهدې نه پس افغانستان يو خپلواک هيواد شو نو جهان هم په رسميت ومنلو.
زمونږ دا سيمه(خيبرپښتونخوا) انګريز د سيکهانو نه په زور ونيوله نو هغوى اول پنجاب سره يو ځاى کړه او بيا يې ورته برتانوي افغانستان نوم ورکړ. که سړى د زمکو دبندوبست اسناد او په تيره بيا دهغه وخت د پيښور ضلعې ګزيټئرونه ولولي (وګورئGazetteer of the Peshawar District 1897-98, reprinted by Sang-e-Meel publications, Lahore, 1989, p.120 ) نو هغوى موجوده خيبر پښتونخوا او فاټا ته برتانوي افغانستان ويلي دي او مونږ ته يې افغان ويل. د پيښورضلعې هغه وخت ټوله د پيښور ناوه په دربر کې نيوله. بلکه تر ډير ناوخته يعنې تر ١٩٣٥ پورې چې دا صوبه په بشپړه توګه نور هند سره يو شان د يو مستقلې ګورنري صوبې په توګه وتړلې شوه، هغوى په خپلو پارليماني اسنادو کې چې کال په کال به د هندوستان د اخلاقي او مادي ترقۍ د ښوولو بيان په نوم دهېز ميجسټي سټيشنري آفس له خوا په چاپ رسيدل، صوبه سرحد (خيبر پښتونخوا) به پکې د افغانستان غوندې په خارجي سيکشن کې راتلله. دا خو پخپله زمونږ د سياسيانو او هند آزادي غوښتونکو په غوښتنه نور هند سره د بيلې صوبې په څير نتي شوه او د نور هند غوندې د اصلاحاتو ﻻندې راوستلى شوه او دغه شان په بيل نوم يعنې شمالمغربي سرحدي صوبې په نوم ١٩٠١کې ونومول شوه او وروستو ١٩٣٥ کې د ګورنر ﻻندې مستقله صوبه کړل شوه. هغه وخت هيچا په ذهن کې ددې صوبې دپاره بل نوم نه ؤ. که چرې خلکو مطالبه کړې وې يا دلته خدايي خدمتګار-کانګرس غوښتلې وې نو ددې صوبې نوم په آسانه بدليدلى شو.
د٢١ جون ١٩٤٧ کې په بنو قرارداد(پريکړه ليک) کې حتې د پښتونستان ذکر نشته بلکه د يو آزاد پښتون رياست ذکر راغلى دى. دا خو د هند اخبارونو دغه قرارداد نه پټهانستان قراردادجوړ کړ او افغانانو ددغه هندي ټکي نه پښتونستان سازکړ او بيا زمونږ مشرانو دغه نعره خپله کړه. اګر که بيا وروستو ولي خان ترينه سروپ منکر شو ليکن حقيقت دادى چې ما هم په وړوکوالي کې د نيشنل عوامي پارټۍ په جلسو او جلوسونو کې د پښتونستان زنده باد چغې وهلي دي. هغه وخت به جلسو کې يو نعره وه: نعره تکبير! (الله اکبر) او پښتونستان! (زنده باد)
لهْذا افغان، پښتون او افغانستان د ورپيژندلو او رواجولو اصلي عاملين انګريزان دي. بلکه دا مونږ ته د عصري مطالباتو چل رازده کوونکي هم هغوى دي. علم او معارف پښتنو ته ايله بيله په شلمه پيړۍ کې راغلى دى او دا اوسنى شعور مونږ کې ډير وروستو پيدا شوى دى . نو ځکه ننى عقل په پروني شرايطو باندې ورتپل خطا ده.که چرې پښتون ناسيونالېستانو غوښتلې چې ځان افغانستان خوا ته نزدې کړي تو هغوى به هيڅکله د پښتونستان يا پښتونخوا نوم نه وې خوښ کړى بلکه د پاکستان کې د الف تورى افغانيه به يې خوښ کړې و او يا لکه د هند او پاکستان پنجاب په شان به يې د انګريز په نوم اکتفا کړېوه. خو دا يو بل بحث دى..

لر و بر: دوه افغان که يو افغان؟

جمعه خان صوفي — 2011-11-04T18:34:16Z

دا مضمون ما د آئر لينډ د جمهوريت (ريپبلک آف آئر لينډ) د صدارتي يعنې د ولسمشرۍ دپاره د ٢٨ اکتوبر ٢٠١١ انتخاباتو د تاْثر ﻻندې وليکلو. جالبه داده چې يو نوماند پکې د شمالي آئرلينډ برحال لومړي وزير مرستيال مارټن ميکګېنس هم و يعنې د برتانيې باشنده يا تبعه. نوموړى ١٩٥٠ کې دبرتانيې دﻻندې د شمالي آئر لينډ په ډېري نومې ځاى کې زيږيدلى دى. ميکګېنس د آيي آر اى يعنې د آئر لينډ جمهوري اردو د فعالو رهبرانو د جملې څخه و او د ١٩٧٠ کال نه د آيي آر اى غړى پاتې شوې و. اوس ددغه ګوريلايي سازمان د سياسي څانګې يعنې د شېم فين رهبر دى؛ چې بيا د برتانيې،شېن فېن او شمالي آئر لينډ دپروټېسټنټانو د نماينده ګانو ترمنځ په ١٩٩٦ کې د ګوډ فرائيډى لوظنامې ﻻسليک نه پس د برتانيې تر کنټرول ﻻندې د شمالي آئرلينډ په انتخاباتو کې د پارليمان غړى شو. ١٩٩٩ نه تر ٢٠٠٢ پورې د شمالي آئر لينډ په اجرائيه واکمنۍ کې د معارف (تعليم) وزير و. اوس په دويم وار د پروټسټنټانو ګوند لومړي وزير سره د لومړي وزير مرستيال دى او ورسره ورسره د السټر د حو زې نه د ويسټمنسټر (برتانوي) پا رليمان غړى هم دى(اګر که په دغه پارليمان کې حاضري نه ورکوي او پکې د ګډون کولونه ډډه کوي) يعنې ميګکنس نګه او کره د برتانيې تبعه دى. مګر وﻻړ د بل هيواد د ريا ست جمهوري څوکۍ ته و. او دغه بل هيواد هم د خپل تبعه په څير منلو او ورته اجازه وه چې کانديد او حتې ولسمشر شي ځکه چې جمهوري آئر لينډ شمالي آئر لينډ خپله برخه گڼي او دخپل هيواد برتانوي تقسيم نه مني. بلکه د شمالي آئرلينډ هر هستوګن خپل تبعه يعنې شهري ګڼي. مېکگنس خو دغه څوکۍ و نه ګټله ليکن خپل طبعي حق يې استعمال کړ.

دلچسپه داوه چې د جمهوري آئر لينډ مخکنۍ ولسمشر يا ولسمشره هم د برتانيې تبعه ميري پيټريشيا ميکا ليس وه چې په اول وار ١٩٩٧ کې او بيا ٢٠٠٤ کې د جمهوري آئر لينډ دوه وارې ولسمشره انتخاب شوه. نوموړې ١٩٥٠ کې د شمالي آئر لينډ په بلفاسټ کې زيږيدلې وه او د مسلک په لحاظ ژورنالسټه، مدافع وکيله او پو هنتون کې پروفيسره پاتې شوې وه. دشمالي آئر لينډ هر بچى چې پيدا شي هغه په طبعي توګه د ريپبلک آف آئرلينډ شهري (تبعه)هم وي.

بلخوا افغانان هم ډيورنډ ﻻين نه مني، برتانوي تقسيم نه مني، تر اباسين پورې زمکه خپله خاوره ګڼي؛ ولې تصور کيداى شي چې د خيبر پښتونخوا يو سړى دې هلته افغانستان کې رياست جمهوري ته نوماند شي؟ اول به پرې هم هغه پښتانه اعتراض وکړي چې په خوله ډيورنډ نه مني د نورو مليتونو کسان خو پريږده؛.ريا ست جمهوري خو لويه خبره پارليمان ته هم کانديد کيدى نه شي. باشي خان ځدران په پنډۍ كې اوسيږي او يو وخت دمسلم ليګ په ټكټ د پنجاب د صوبايي اسمبلۍ غړى منتخب شوى و، مګر چې په افغانستان کې د پارليمان دپاره انتخابات کيږي نو هلته هم د خوست د وﻻيت نه نوماند وي. آيا تصور کيدى شي چې د صوابۍ يو يوسفزى يا د احمد شاه بابا په قول بر درانى دې چې افغانستان کې يې عمر تير کړى وي، هغه دې ځان په افغانستان کې د پارليمان دپاره کانديد کړي؟ دغه شان د مزار شريف نه د عجب خان آفريدي زوى او افغانسان کې زيږيدلى افغاني تبعه او د انقلاب او جهاد په زمانه کې د عبدا لرب رسول سياف قوماندان محمد جان خان چې څه وخت د پا کستان دقو مي اسمبلۍ دپاره د قبا ئلو د ايف آر د سيمې نه په کيدونکو انتخاباتو کې کانديد شو نو مخالف نوماند پرې اعتراض وکړ چې نوموړى افغان دى پاکستانى نه دى؛ د صوبې عالي محکمې (هايي کورټ) د محمد جان خان په حق کې فيصله وکړه. آيا تصور کيدى شي د ﻻل پورې خانانو يو تربور لکه حيدر زمان خان يا ګوهر زمان خان دې افغاني پارليمان ته کانديد قدر شي او که شي نو بيا د اعتراض په صورت کې به افغاني محکمه دهغوى په حق کې فيصله صادر کړي؟

کمانډر خليل پاکستانى پښتون د قطر د بحري قواؤ مشر ؤ او بې خرته پيسې يې پيدا کړې؛ مګر چې تقاعد (ريټائرډ) شو نو د قطر له خوا په پاکستان کې سفير شو. نوموړى بيا ددغه پيسو په برکت د جنرال مشرف په وخت کې د سينيټ غړى او بيا معاون (ډپټي چېئرمين) شو چې ورپسې د خيبر پښتونخوا صوبې ګورنر هم شو. يو افغان او افغاني تبعه زلمى خليل زاد امريکا کې پاتې شو د هغه څاى تبعه شو نو امريکايانو پخپل افغانستان کې مقتدر سفير (وايسراى غوندې) وټاکلو چې وروستو عراق کې او حتې ملګرو ملتونو کې د امريکا سفير هم شو. دغه شان ډير افغانان چې غرب کې پاتې شوي او د هغه ځاى اتباع شوي دي هغوى اوس هم په افغانستان کې ددغه هيوادونو له خوا ديپلوماتان دي. کابل کې د فرانسې، المان، برتانيې، امريکا او نورو سفارتونو کې افغاني نژاده ديپلو ماتان دي. آيا تصور کيدى شي چې په پاکستان کې دې ارواښاداجمل خټک او يا د هغه يو ځوى لکه ايمل خټک چې عمري په افغانستان کې د افغانستان پاليسيو په بنيادپاتې شوي دي، دې په پاکستان کې افغاني ديپلومات مقررشي؟

فضل منان مهمند په افغانستان کې ستر شوې او درس ويلې و؛ د ولسمشر محمد داؤد خان په وخت کې په لغمان کې ولسوال و، مګر چې د انقلا ب نه وتښتيد نود پاکستان په پارليمنټ کې د ملي اسامبلې (قومي اسمبلۍ) غړى شو. بلکه څلو يښت کاله وشول چې د کابل تخت دپاره کشت و خون روان دى او خپلو کې پرې څوک نه جوړيږي، نامتو شخصيتونه او سازمانونه خوپريږده يو عادي قبائلي افغان تر اوسه پورې آواز پورته نه کړو چې مونږ افغانان پرې نه جو ړيږو راځئ چى ولي خان (مرحوم)، اسفنديار، اجمل خټک، افضل خان ﻻله، آفتاب احمد شيرپاؤ يا محمود خان اڅکزى،ګنې نو قاضي حسين احمدياموﻻنا فضل الرحمان راولو چې پرې جوړ شواو دغه وينې بندې کړو او خپله ادعا عملاً ثا بته کړو– لکه چې آئر لينډ جمهوريت ميکاليس راوستلې وه او خپله صادقانه ادعا يې پر ځاى کړې وه. دايې ﻻ څه کوې چې هغه قبائلي پښتانه (پښتونستانيان) چې خپل سر نوشت يې افغانستان پورې تړلى و، هغوى ته د تذکرې په حصول کې زيات مشکلا ت پيښيږي.

هانګ کانګ چې ﻻ د برتانيې مستعمره وه، هر چيني هستوګن يې حق درلود چې د چين د پاسپورټ او نورو اتباعي حقوقو نه آتو مات برخورداره شي؛ او اوس چې تائيوان بيل هيواد دى او چين يې خپله خاوره ګڼي، چې چين ته ﻻړ شي نو هر يو تائيوانې په آتو ماتېکه توګه د چين د پاسپورټ او نورو اتباعي حقوقو نه برخو رداره دى. غربي او شرقي المان چې ﻻ دوه هيواده وو، يو بل هيواد کې په آتو ماتيکه توګه اتباع په توګه منل کيدل. دغه ر نګ د شرقي المان نه تلونکى هر المانى به د غربي المان تبعه شو. په دنيا کې او سيدونکى هر يو يهود چې اسرائيل ته ﻻړ شي نو د اسرائيل طبعي تبعه ګڼل کيږي. د ﻻتيني امريکې په پيرو هيواد کې د سوونو کالو نه جاپانيان اوسي. هغه ځاى پخوانى ولسمشر البرټو فوجيمورو جاپانى و. هغه چې څه وخت لرې شو نو په ضد يې د رشوت په نوم محاکم جوړ شول. فوجيمورو د تبعه په حيث جاپان ته ﻻړ او د جاپان حکومت محاکمې ته نه ورکولو، مګر نوموړي پخپله فيصله وکړه او بيرته پيرو ته ﻻړ او محاکمه شو. اوس يې لور دغه څوکۍ ته ځان نوماند کړيدى.شوروي اتحاد په پنځلسو هيوادونو کې تقسيم شو، مګر څوارلسو ملکونو کې ميشت هر يو روس دروسيې هيواد آتو ماتيک تبعه جوړيږي.

په نړۍ کې ډير نور مثالونه شته، مګر دا د افغانستان ادعا عجيبه وه (اوده). ورسره نه عملي اقدامات وو او نه تر شا يې څه اسناد شته. که ريسرچر او تحقيق کوونکې وغواړي په دغه ادعا باندې تاريخې او حقوقي اسناد پيدا کړي نو مدعي بې له شاعرانه اواحساساتي ليکنو نه چې د سرحداتو او قبا يلي چارو وزارت يا ريا ست د خپلواکۍ تړون تر نامه ﻻندې چاپ کالنۍ ببوﻻلو، دکابل راډيود پښتو نستان پروګرام تر نامه ﻻندې پخواني احساساتي بې اساسه ليکل شوو مقالو يا د ارواښاد عبدالرحمان پژواک په ويناوو با ندې مشتمل کتابګي نه پرته به بل څه پيدا نکړي. ځينې ليکواﻻنو هم دغه رنګ هوايي ډزې کړيدي؛ اصلي تاريخې او حقوقي اسناد به په لندن، نوي ډيلي يا اسلام آباد کې په آرشيفونو کې ګوري؛ کابل د خپل کيس دپاره هيڅ اسناد نه وړاندې کړي او نه يې خپل آرشيفونه د خارجه چارو وزارت د تورو کتابونو نه د خپلو خلکو پر مخ پرا نيستي دي او نه يو افغان يې د پرانېستو غو ښتنه کړى ده.

لرې به نه ځو، دغه ګاونډي پاکستان هم برتانوي هند د وخت نه پا تې د کشميرتقسيم نه مني. بلکه درې جنګونه پې پرې کړي دي(افغانان خو هسې د تشو دارو ډزې کوي) د هند د ﻻندې کشمير نه چې يو عادي هندي کشميرى په اصطلا ح د پاکستان د ﻻس ﻻندې آزاد کشمير ته را واوړي نو سمدستي ورته د آزاد کشمير اسناد ورکړل شي او د هغه ټولو حقوقو نه برخورداره شي چې نورکشميريان يې لري او په دغه توګه د پاکستان د شناختي کارډ او پاسپورټ حقدار هم وګرځي، پاکستان کې آزاد کار کولى شي او پخپل نوم جايداد اخستلى شي. په دغه توګه ډير د هند د ﻻس ﻻندې راغلي کشميري مها جرين د آزاد کشمير په قضاُ او بيورو کراسۍ کې کار کوي او يا د آزاد کشمير د پارليمان غړي دي. بلکه د آزاد کشمير په انتخاباتو کې د هند د کشمير د بيلو بيلو سيمو تر نامه ﻻندې انتخاباتي حوزې شته چې د پا کستان په بيلو بيلو ښارونو کې ميشت کشميري مهاجرين پکې راى اچوي او پا رليمان ته ځي. دلچسپه داده چې دوى د پاکستان د پارليمان دپاره انتخاباتو کې هم د برخې ا خستو حق لري.

آيا افغانستان کې د خيبر پښتونخوا يا بلوچستان پښتانه دغه حق لرلى شي؟ که ټول يې نه لري نو هغه کسان دې يې خو ولري چى افغانستان کې پاتې شوي دي.ځواب يې بايد افغانان ووايي چې ﻻ هم د ډيورنډ کرښه نه مني. تا ريخ خو داسې ښايي چې دغه د لر وبر د يو افغان ناره فقط د سيا سي سودا بازۍ او معا مله ګرۍ دپاره پورته شويده چې لر و بر ولسونه وغولوي. لهذا وخت رارسيدلى دى چې افغانستان خپل مشکلا ت پخپله حل کړي او فکر وکړي چې آيا دغه اوسني ستونځې چې ويل کيږي ټوله موخه يې د پاکستان د ځينو حاکمه حلقاتو له خوا وړاندې شوې په افغانستان کې د ستراتيژيک عمق لټولو غلط تقکر ته متوجه ده، چرې ددوئ ددغه ناسمه، مجهوله او نېم زړيه پا ليسۍ او ادعا پا يله خو نه ده؟

موروثي سياست او حکومت

جمعه خان صوفي — 2011-10-30T13:54:00Z

د خيبر پښتونخوا حکومت نا تجربه کارو، خامﻻسو او خام فکره خلکو په ﻻس کې دى نو ځکه د حکومت صوبايي مشر لګيا دى په دواړو ﻻسونو د ماما او بابا په ګټه صوبايي حکومت څرخوي او د کابينې نور غړي يې تقليد کوي – تر دې چې د رڼيتوب بين المللي ادارې يعنې ټرانسپيرنسي انټرنيشنل ورته په پاکستان کې تر ټولو کرپټ او فسادي حکومت ويلي دي. فکر وکړئ چې کوم حکومت د زرداري_ګيلان مرکزي حکومت او رئيساني-قايم علي صوبايي حکومتونو نه هم زيات فسادي وي نو هغه به څنګه حکومت وي؟
دصوبې د وزارت اعلې دپاره څو نور په معيار پوره نوماندانان (اميدواران) موجود وو چې تر ټولو وړاندې يې بشير احمد بلور ؤ. مګر هغه ته دغه عهده ورکول د موروثي سياست په معيار نه برابريده (اګر که بلوران پخپله هم لويه ډاينسټي (Dynasty)کې دننه وړه ډاينسټي جوړه شوېده او ځانونو ته حق ورکوي چې د خدايي خدمتګارۍ ټول افتخارات پخپله نفع استعمال کړي.)
اصلي خدايي خدمتګاران خو د جنګ دپاره ساتل شوي اوږي مړزان وو چې باچا خان به په ډير مهارت په کار راوستل او جنګ او جدوجهد به يې پرې پر مخ بوتللو. هغوى هم په جر مست وو او ښه بار به يې اوړلو. نور د هغوى هيڅ کار نه وو. فکر، سياست، حکومت سازي او منصوبه بندي بابا کوله، چا پرې داعتراض جرآَت نه شو کولى. جمهوريت د هغوى دپاره نه و. با با د ګاندهي جي هره خبره منله خو خپله ډله يې پخپل جيب کې ساتله او هغوى ته يې د ګاندهي جي په پرله پسې اسرار هم د کانګرس دروازه نه خلا صوله بيا دهغوى ذهن او خوله خلاصيدله او د کانګرس دروازې صرف د هغه د خاندان دپاره وې – سر يې کانګرس او تنه يې خدايي خدمتګا ره.
ځينې پاکستاني معذرت غوښتونکي د هند او پاکستان په وړه وچه کې د موروثي سياست طبعي ماحول ته ګوته نيسي او وايي چې د بر صغير خلک د لويو کورنيو تر شا ټوليږي. دا قسمي حقانيت لري، مطلقيت ته بوتلل يې خطرناک دي. ګاندهي جي، قايداعظم او نه لياقت علي خان مو روثي سياست ته وده ورکړېده. دنهرو ډاينسټي ارادتآً يعنې (By Design) نه ده جوړه شوې بلکه تصادفاتو منځته راوړې ده يعنې(By Default) وجود کې راغلې ده.
١٩٦٤ کې دجواهر ﻻل نهرو دمرګ نه پس د هندوستان وزيراعظم ﻻل بهادر شاستري شو او د کانګرس پارټۍ واګې د جنوبي هند کامراج ته حواله شوې وې. ١٩٦٦ کې په تاشکند کې ﻻل بهادر شاستري د زړه د اودريدو له کبله مړ شو نو د هغه د مرګ نه و روستو کامراج د مورارجي ډيسايي په مقابل کې د اندرا ګاندهي د وزيراعظمۍ مرسته وکړه او ددغه ځايه د نهرو (اندراګاندهي) ډاينسټي بنياد جوړ شو.اګرکه ددغه ډاينسټي تسلسل څو وارې مات شو. په سريلنکا کې د بندرا نائيکې او نيپال کې د کوئيراﻻ ډانسټيګانې هم تصادفاتو منځته راوستلي دي.
پاکستان کې د بهټو موروثيت هم تصادف جوړ کړ. يو خو دبهټو وژل ناڅاپي وشول او بيا هم هغه په آخري وخت کې غوښتل چې د پارټۍ واګې خپل نائب شيخ رشيد احمد ته حواله کړي خو هغه د لويو لويو جاګيردارانو په موجودګۍ کې د پا رټۍ سمبالښت نه معذرت وغوښت او بيګم نصرت بهټو ته يې د پارټۍ واګې ورپه ﻻس کړې يعنې بهټو ډائنسټي( By Default )منځته راغله.
دباچاخان نور خدمات يو غاړې ته کړه خو په حقيقت کې د هند او پاکستان په وړه وچه کې د موروثي سياست باني مباني او بنسټ ايښو دونکى هم باچاخان دى چې د اولې ورځې نه يې د خپل فاميل د حاکميت دپاره هڅې وکړې. د عبدالغفار په ځاى په باچا (خان) خوښ شو او د خپل وارث ټاټوبى يې د شاهي باغ په نوم و نومول شو. خپله د مهمند زي قبيله يې په محمد زي مشهور ه کړه ځکه چې د هغه دپاره د تقليد نمونه کابل کې ددرانيوحاکمه محمد زي کورنۍ شوه.
هندوستان کې د اقتدار بوى لګيدو سره يې مشر ورور ډاکټر خانصاحب انګريزي فوج په ګائيډ (رساله) کې د نوکرۍ نه استعفا کولو ته اړ کړ. اول يې مرکزي قانون سازه اسمبلۍ کې غړى کړو او چې صوبايي حکومتونه جوړيدل نو د دغه ځايه يې مستعفي کړ، د صوبايي اسمبلۍ ممبر شو او ١٩٣٧ کې يې وزيراعلې جوړکړ. ډاګټر خانصاحب سره ددې چې دده نه مشر او طبيعت کې بيل و، ليکن د اقتدار کرسۍ يې په بل چا نه سوديدله.
باچا خان ته پته وه چې آل انډيا کانګرس په هر حالت کې د مسلمانانو د اکثريت په دې صو به کې خپل حمايت حياتي گڼي نو هغوى ددوى ډيرې نخرې برداشت کولې. دويم جنګ عظيم دوران کې کانګرس د پيرنګي دجنګي هڅو مخالف و، مګر زمونږ په صوبه کې ډاګټر خانصاحب د انګريز په ملا تړ کې و. وايسراى ﻻرډ ويول په دې حقيقت خپله خو شالي څرګنده کړه چې د کانګرس د ﻻين په مخالفت کې ډاکټر خانصاحب زمونږ جنګي کوششونو سره مرسته کوله. دغه وجه وه چې ټول هند کې يې په کانګرس باندې بنديز ولګولو (دکانګرس حکومتونو پخوا نه مستعفي شوي وو) ليکن زمونږ صوبه کې يې کانګرس آزاد پريښود او د نور هندبرخلاف يې دلته کانګرسي حکومت بيا جوړولو ته ﻻر هواره کړه.
دغه دوران کې د قاضي عطا ءالله او ډاکټر حانصاحب تر منځ او ثمين جان خان او ډاګټر صاحب تر منځ سپګه مړه شوې وه. د صوبې د کانګرس ممبران اکثريت کې د ډاکټر صاحب مخالف وو. ليکن باچا خان د ډکټېټر په حيث فيصله وکړه چې د صو بې وزير اعلې به ډاکټر صاحب وي. ثمين جان خان خو مسلم ليګ کې شامل شو، مګر قاضي د خپلولۍ په رشته تړلى و او غاړه يې کښيوده. د صوبې انګريز ګورنر اولف کيرو د باچا خان کورنۍ په خاندان پرستۍ، خويش خورۍ او خود خواهۍ باندې تورنه کړه. آو چې د جنګ نه پس ډاکټر صاحب بيا په دريم ځل وزير اعلې شو نو کيرو پرې داسې تبصره وکړه ((وزارت يوه خانداني معامله ده. د قا ضي عطا ءالله لور د عبدالغفار په کشر ځوى واده ده او نوى وزير يحىَ جان د عبدالغفار خان يوې لور سره واده کړى دى. د وزارت فا مېلي څهره نوره هم جوته شي چې د عبدالغفار يو ځوى عبدالغني په مرکزي اسمبلۍ کې د صوبې نمايندګي کوي)) (وګورئ د کيرو وايسراى ته پنځم رپورټ زما د انګريزي ژبې کتاب کې) په دغه وزارت کې بل وزير هندو مهر چند کهنه و چې طبعي طور د خپل خاندان نه نشو سپلايي کيدى. نور ټوله کابينه د بهرام خان د کورنۍ وه. کابينه کې ټول درې وزيران وو.
څه وخت چې باچا خان پخپل زوم يحيى جان باندې ګورنمنټ هايي سکول نمبر ون کې د هيډ ماسټرۍ نه استعفا ورکړه او وزير تعليم يې کړو نو عقلمند خدايي خدمتګاران وګوريدل. د احمدي بانډې ساﻻر اسلم د اعتراض په ډول باچاخان نه تپوس وکړ چې قربانۍ مونږ ورکوو، جيلونو ته مونږ ځو او وزير ته خپل زوم جوړوې نو باچا خان په ځواب کې ووې چې زما په نور چا اعتماد نشته. دغه وه چې ساﻻر صاحب کانکرس (خدايي خدمتګارۍ) نه مستعفي او مسلم ليګ کې شامل شو. باچا خان تر آخره پورې په يو پښتون هم باور نه درلود، فقط استعمالول يې.
باچا خان په خپل ژوندون خپل وراثت خپل منځومي ځوى ولي خان ته په داسې حالت کې پريښود چې خپل مشر ځوى غني خان ورسره اختلافات پيدا کړي وو، ځان يې ډډې ته کړى و او شعرو ادب،مجسمه سازۍ،پينټنګ او نورو نشو کې غرق شوى و او سياست ته يې شا کړې وه.
د ببرک کارمل حکومت و. د ١٩٨٢ کال و. باچاخان هند ته تللى و. هلته يې د افغان حکومت خلاف اخباري بيان ورکړى و. کارمل صاحب ورپسې نائب وزير اعظم او د پلاننګ وزير او زمونږ دوست محراب الدين پکتيا وال وليږلو چې بابا ددغه رنګ بيانونو ورکولو نه منع کړي. باچا خان د ګجرات ګورنر په کو ر کې ديره و. پکتياوال مخکې ددې چې خپله مدعا بيان کړي، باچاخان پوه شو او دهغه په مخکې يې د هند حکومت خلاف او افغانستان په حق کې داسې خبرې وکړې چې پيغام رسان يې سوال کولو ته پرې نه ښود. ساده افغان و، باور يې راغلو. دغه ورځو کې افغاني او ځينې شوروي حلقاتو کې د پښتنو د يووالي او افغانستان پراختيا په هکله ګنګوسې روانې وې. په دغه موضوع باندې پکتياوال رڼا اچوله او باچا خان ورسره همنوا و. آخر کې پکتيا وال ترې پوښتي‌ چې بابا ددغه افغانستان مشر به څوک وي؟ با چاخان بلا درنګ وايي چى ولي (ولي خان) به وي، نور به څوک وي؟ يعنې تورې به ﻻﻻ وهي، نوړۍ به حمدالله وهي.
باچا خان ولي باغ کې خپله بيعزتي برداشت کوله، مګر د خپلې کورنۍ د باچا هۍ خلاف يې خوله نه وازوله. حيدر هوتي د کړوسي په حيث د باچا خان د سياست تسلسل ساتي ځکه چې بابا هر څه خپلې کورنۍ ته محدود سا تل. ساﻻر صاحب،جرنيل صاحب، صدر صاحب او سيکرټري صاحب او دغه شان ډيرانى، بارانى او سارانى کاکا يې استعمالول، با چاهي کې يې نه شريکول. اقتدار د هغوى دپاره نه و. چې بابا به حکومت خپلو ته پريښود نو هغو خدايي خدمتګارو چې غو ښتل به يې دفترونو کې د خپلو پرديو مسايل حل کړي ته به با با په قار وويل چې پريږدئ دا د سرکار دفترونه؛ سرکار به خپل کار کوي، مونږ خو د کليو او خدمت خلک يو ځئ چې په خلکو وګرځو او دغه شان به يې د خپل حکومت اوږې سپکې کولې. تر دې چې د نورې نړۍ د نورمونو او قاعدې برخلاف يې د ايوارډونو او جائزو په نوم اغستل شوې پيسې هم خپلې کورنۍ ته پريښودې او د پښتون په کار يې را نه وستلې.