کابل پرس

تخيل راه را بر راهی، تازيانه ای را بر کلمه ای ديگر، تا اين وحشی رام شود

حمزه واعظی — 2013-01-25T21:30:00Z

"تخيل راه را بر راهی،
تازيانه ای را بر کلمه ای ديگر،
تا اين وحشی رام شود."

(به بهانه ی انتشار کتاب فوران گوزن، شعرهای کامران میرهزار ترجمه شده از زبان دری/ فارسی و انگلیسی به زبان اسپانیایی)

"فوران گوزن" (Chorro De Ciervos) دفتر شعری از کامران میرهزار شاعر، نویسنده و سردبیر کابل پرس^? است که بتازگی به زبان اسپانیایی توسط انتشارات "فول پیج پابلیشینگ" در شهر نیویورک آمریکا منتشر شده است. مترجمان این دفتر شعر که از زبان دری/فارسی و انگلیسی به اسپانیایی برگردانده شده، مانوئل لیناس مترجم اسپانیایی و رافوئل پاتینی شاعر کلمبیایی می باشند. ناشر این کتاب در توضیح فوران گوزن می نویسد: "این دفتر شعر از کامران میرهزار شاعر و روزنامه نگار مشهور هزاره است که در آن به بیان عمیق ترین شادی های زندگی و پایبندی به عدالت و آزادی پرداخته شده است."

Chorro De Ciervos (Spanish Edition)

ISBN-10: 0983770840
ISBN-13: 978-0983770848

مجموعه شعر فوران گوزن، به دو شیوه در اختیار خوانندگان قرار دارد: این کتاب در ابتدا به روش "پرینت آن دِمند" منتشر شده و روی سایت های فروشگاه های معتبر اینترنتی مانند آمازون قرار گرفت. هر خواننده ای که این کتاب را از این سایت ها خریداری کند، کتاب بلافاصله چاپ شده و به آدرس وی پست می شود. در کنار این روش، فوران گوزن در تیراژ دو هزار نسخه چاپ و به کتابفروشی های کشورهای اسپانیایی زبان در آمریکای لاتین فرستاده شده است.

شعرهای ترجمه شده در فوران گوزن انتخابی از شعرهای نشر شده آقای میرهزار در کتاب "لحن تند اسبی در اضلای پروانه شدن" و کتاب نشر نشده ی او "نوشتن ویروس" می باشد.

ناشر این کتاب می گوید نشست ادبی را در آمریکا برای معرفی کار و شعر کامران میرهزار ترتیب خواهد داد و ترجمه ی دفتری از شعرهای او به زبان انگلیسی نیز روی دست گرفته خواهد شد.

کتاب فوران گوزن نخستین تجربه ی حضور یک شاعر معاصر دری زبان در زبان اسپانیایی ست. زبان شعرهای آقای میرهزار زبانی ويژه و مختص به خود اوست. او در شعر دری مسیری را می آزماید که پیش از آن تجربه نشده است. شگردها و تکنیک های کار او آنچنانکه خود او می گوید با گذاشتن عناصر دیداری در متن و ساخت پرسپکتیو آغاز می شود.

تا بیایند و صدا را موزون کنند
تا بیایند و سایه ای را روی نفس هایمان پهن کنند
یا آیینه ای را بیاورند
تا ما روبرویش بایستیم
با 168 سانتیمتر قد
با موهای شانه کرده و یخه ی گلابتون
و قطاری را ببینیم که با ریل های پهنش
حالا در گلویمان سرعت گرفته است....

(از شعر فوران گوزن)

کامران میرهزار

در فستیوال بین المللی شعر روتردام

همین عناصر دیداری ست که به او کمک می کند که بیشتر وقت ها از روش های مختلف ترکیب سازی متداول در گفتار و نوشتار و خیال پردازی هایی رایج استفاده نشود و در عوض این نحوه ی چینش عناصر باشد که فضا را می سازند و تصاویری بدیع در شعر ساخته می شود.

میرهزار معتقد است که یک شاعر نه تنها با شاعران دیگر، بلکه حتا با اهالی عکس، گرافیک، سینما، نقاشی و معماری نیز در رقابت هستند. طبق نظر او، ما در دوره ای از شعر قرار داریم که شگردهای متن بر اساس تاریخ تکنیک ها و شگردها در شعر تنها به بررسی گرفته نمی شوند و به دلیل فضاسازی های بصری ست که شعر در رقابت با سایر هنرها قرار دارد. از همین روست که در شعر او گاهی تصاویر تو در تو گذاشته می شود که آگاهی به نشانه گذاری های بصری می تواند خواننده را به لایه های مختلف شعر ببرد.

......تا می خواهند ما را به مردی نشان دهند
که پشت میزی نشسته است

عینکی را روی چشمش جابجا می کند
و باد رویاهایش را می آورد
کنار این فوران گوزن
کنار این ساعتی که با میر هزارم در گشت هستیم
کنار این جوی
کنار این بادی که از خلخال پای زنان گذشته است
از طوق کبوتران گذشته است
و کوهستان را سیل کرده است
و لت خورده است
و لت خورده است و آواز همه ی سرشکستگان را شنیده است
و رو به جانب ما کرده است
در این نمایشگاه نقاشی و خط
در این صداهای لختی
که در ادامه ی شاخ گوزنان بهم وصل می شوند
یا در همین ثانیه ای که قطاری در دیدگانش تنیده می شود
با ما که از واگن ها پرت شده ایم
وقتی اتومبیلش را نگه داشته است
و آخرین قدم های زندگی اش را
آهسته
آهسته
راه می رود
و در نمایشگاه می ایستد
و نور خیره کننده ای در ته استکان جمع می شود....
(ادامه شعر فوران گوزن)

و در انتهای شعر فوران گوزن همین نشانه های دیداری ست که به شاعر این قدرت و توان را می دهد که به یکباره زاویه ی دوربین خود را عوض کند و خواننده را در یک پرسپکتیو متفاوت قرار داده و فرم شعر کامل شود.

حالا کسی آمده است
و سیم تلویزیون را کشیده است
(دو سطر آخر شعر فوران گوزن)

شعر فوران گوزن بخوبی یکی از تکنیک های کار کامران میرهزار یعنی "ژرف نگاری با عناصر دیداری" را در شعر نشان می دهد.

در کارهای کامران میرهزار شعرهایی نیز هست که "سکوت نگاری" شده است. او می گوید "سکوت نگاری" لذت خاصی دارد. خواننده را در جایی قرار می دهی که ناچار است سکوت کند و در عمق خود فرو رود. در سکوت نگاری مورد نظر او باز هم از ترکیب سازی های رایج و غیر رایج در شعر خبری نیست. کلمات به همان روش متداول جملات ساده در کنار هم قرار می گیرند. با این وجود عنصر جانشینی در زبان نقش بارزتری پیدا کرده و فضای تازه ای آفریده می شود. استفاده از عنصر جانشینی تنها برای سکوت نگاری در شعر کافی نیست، بلکه باید طوری نشانه گذاری کرد که خواننده به یکباره بجای نزدیک شدن به متن در خود فرو رود و تاریخ خود را در خود به چالش کشیده ببیند.

از گنجشک کابلی پرسیدند
آدم ها چه می کنند
گنجشک کابلی که از تصور پاسخ جان داد.
(از شعر نوشتن ویروس)

اکنون کتاب فوران گوزن به بازار آمده تا شعر کامران میرهزار در عرصه ی ادبیات بین المللی و در زبان اسپانیایی به محک گرفته شود. شعرهایی از آقای میرهزار تاکنون به زبان های انگلیسی، آلمانی، رومانیایی و نروژی ترجمه شده بود و او طی سال های اخیر در معتبرترین فستیوال های بین المللی شعر، در کنار شاعران مطرح دنیا حضور یافته و شعر خوانده است. او در سال 2010 در "فستیوال بین المللی شعر روتردامِ" هلند شرکت کرد و علاوه بر شعرخوانی همراه با شاعر پرویی "کارلوس لوپز دگروگوری" درباره ی کار و تاثیر کتاب "پدرو پارامو" اثر جاویدان نویسنده ی مکزیکی "خوان رولفو" صحبت کرد. در فستیوال بین المللی شعر روتردام او در کنار شاعر مطرحی مانند "سی کی ویلیامز"، برنده ی پولیتزر، ازآمریکا و"یان فوسه" از نروژ، که از او به عنوان "هنریک ایبسن" دوم یاد می شود، شعر خواند. حاضرین این فستیوال او را یکی از چهره های خارق العاده شعر خواندند که می تواند از امید های شعر جهان شمرده شود. یکسال بعد ،آقای میرهزار به فستیوال شعر اروپا به بروکسل دعوت شد تا به عنوان مهمان ويژه ی "خانه ی بین المللی ادبیات" در کنار شاعرانی همچون "آنتونیو گاموندا" شاعر معروف اسپانیایی قرار گیرد.

در سال 2011 او به فستیوال بین المللی شعر مدجین در کشور کلمبیا دعوت شد و برای هزاران تن شعر خواند. از این فستیوال به عنوان فستیوالی یاد می شود که کمیته ی ادبیات نوبل به شاعران آن نگاه خاص دارد. درافتتاحیه ی این فستیوال اتفاقی خاص توجه عمومی را به شعر میرهزار بیشتر کرده بود. هزاران مخاطب شعر در مراسم افتتاحیه ی این فستیوال در پارکی در شهر مدجین، درست هنگاهی که کامران میرهزار شعری را می خواند که در آن خانه ی کرایه ای بدون برق در کابل آمده و کامپیوتری در نتیجه ی حمله ی ویروسی در حال از کار افتادن بود، برق صحنه ی محل شعرخوانی نیز بصورت همزمان با چند جرقه و صدای بلند قطع شده بود. فردای آن روز خبرنگار تلویزیون کلمبیا که با میرهزار مصاحبه ای اختصاصی انجام داد، از آن لحظه به عنوان "حاضر کردن متافیزیک شعر در لحظه" یاد کرد.

کامران میرهزار

فستیوال بین المللی شعر کلمبیا

نوشتن ويروس و دالان های الکترونيکی
وقتی برق نيست و کمپيوتر
در يک خانه ی کرايه ای ماهی هفت هزار افغانی
کابل پايتخت افغانستان!
اين هم شد شعر؟
از خود می پرسی شعر واقعا همان کلماتی اند که در دالان های الکترونيکی
از انزوای هستی خود
چون پرتابی که ناچار به شعر؟

می بينی که تخيل راه را بر راهی
تازيانه ای را بر کلمه ای ديگر
تا اين وحشی رام شود
و اگر نشد
مانند کمپيوتری که هنگ می کند و از کار می ايستد
(از شعر نوشتن ویروس)

از کامران میرهزار تاکنون دو مجموعه شعر مستقل بنام "کتاب مهر" و "لحن تند اسبی در اضلای پروانه شدن" به بازار کتاب آمده و شعرهایی از او نیز تاکنون به زبان های انگلیسی، آلمانی، اسپانیایی و رومانیایی در مجموعه شعرهایی مشترک همراه با شاعران مطرح کشورهای مختلف نشر شده است. اوهمچنین، کتاب "سانسور در افغانستان" را نیز پیش از این به نشر رسانده است.

ارتباط نزدیک آقای میرهزار با بسیاری از شاعران در کشورهای مختلف دنیا به او شناخت خوبی از شعر معاصر و زنده ی دنیا داده است. با توجه به این شناخت از ادبیات معاصر، باید دید کارهای آينده ی او در زمینه ی ادبیات کدام مسیر را می پیماید.

منابع:
یک:
www.kamranmirhazar.com
دو:
www.2010en.poetry.nl
سه:
www. poetryinternationalweb.org
چهار:
www.festivaldepoesiademedellin.org
پنج:
www.passaporta.be

سرشماری، پیش نیاز مرحله ی نوسازی و دولت سازی

حمزه واعظی — 2010-12-13T21:49:25Z

Sommaire

تمهید

سرشماری، یک پروسه ی علمی ـ فنی است که براساس آن، هرکشوری که به مرحله ی تکاملی " ملت ـ دولت" رسیده باشد می تواند شاخصهایی را که برای توسعه ی اجتماعی، اقتصادی، صنعتی، فرهنگی، بهداشتی وتکنولوژیک موثر هستند، مورد سنجش وشمارش قرار دهد. این شاخصها عمدتا شامل موارد وموضوعات ذیل می گردد : شمارگان جمعیت کلی، میزان پراکندگی جغرافیایی گروههای قومی، نرخ بیکاری، نرخ جمعیت شاغل، توازن جمعیت، توازن جنسیت، میزان سواد وتحصیلات شهروندان، تعداد ونرخ مسکن، میزان جمعیت شهر نشین وروستا نشین، تعیین میزان گروه سنی، وضعیت تأهل، وضعیت صحی ومیزان شرایط بهداشتی و غیره. دولتهای ملی براساس این پروسه قادر می گردد تا برنامه های کلان توسعه ی اجتماعی، اقتصادی، تکنولوژیک، فرهنگی و حتا سازمان اداری را بسامان و تطبیق نمایند.

پیشینه ی سرشماری در افغانستان

مطالعات وسرشماری های متعدد درجريان دهه ی هفتاد نشان مي دهد که منابع جداگانه، آهنگ رشد مختلف را برای پيشبينی وتخمين نفوس بکار برده اند. اين منابع شامل موسسات ذیل بودند : نمايندگی ايالات متحده امريکا برای انکشاف بين المللی ( يو اس ای آی دی )، تحقيقات دموگرافی افغان، سرشماری نفوس افغانستان درسال 1979 از طرف ادارهً مرکزی احصائيه و به کمک مالی و تخنيکی موسسه ملل متحد، برسی هایی که توسط توماس هيگمی صورت گرفت وبالاخره معلومات ثانوی ای که بواسطه ی دفاتر احصائيوی ملل متحد بنام ( يونی داتا ) برای افغانستان تهيه و تدارک می شد.

نخستين مطالعه ی جامع دموگرافی نفوس افغانستان، سروی دموگرافی سال 1973 بود که به کمک مالی موسسه انکشاف بين المللی ايالات متحده امريکا ( يواس ای آی دی ) صورت گرفت. نتايج اين سروی درسال 1975 بچاپ رسيد که نفوس مسکون را 18 ، 10 مليون نفر و گروه های کوچی را 107400 نفر نشان داد.

چنين ادعا شد که سروی دموگرافی افغان ( ا دی اس ) از کم شماری 6 ،4 درصد متأثر شده است، بنابراین بخاطر تعديل و تنظيم فرضی و رشد سالانه ی 2 ، 2 درصد طی سال 1974 نفوس افغانستان 753 ، 956 ،11 و يا تقريبا دوازده مليون نفر تخمين گرديد.

آقای هيگمی از ا رقام نخستين سروی دموگرافی نفوس استفاده نموده ومجموع نفوس کشور را در سال 1979 با نظرداشت رشد فرضی سالا نه 4 ،2 در صد، در حدود 890 ، 052 ،13 نفر و برای سال 1990 به 261 ،756 ،16 نفر تخمين نمود.

اداره ی مرکزی احصائيه نفوس، نخستین سرشماری عمومی را در سال 1979 ر انجام داد که بر اساس آن کل نفوس کشور 358 ،051، 13 نفر ( 71 ، 6 مليون مرد و 34 ،6 مليون زن ) تخمين زده شده بود. این برآورد از طرف موسسه مذبور بحيث آمار پایه پذيرفته شده و با کاربرد آهنگ رشد فرضی سالانه 1،92 درصد نفوس مسکون افغانستان را طی سالهای 1988 و 1989 به تعداد 117،425، 16 نفر تخمين کرد. ولی، این سرشماری بدلیل شرایط بحرانی وجنگ داخلی، تنها در سه چهارم (3/4) از کل بخشهای کشور، یعنی در %69 از مساحت افغانستان عملی گردید وبقیه، برمبنای مشاهده وتخمین مورد محاسبه قرار گرفت. از همینرو، بدلیل ناقص ونا کامل بودن این برنامه، ارقامی که ازاين سرشماری جمع آوری شده از کيفيت خوب برخوردار نبوده و دور از واقعيت می باشد.

کميساریای عالی ملل متحد در امور مهاجرين ( یو ان اج سی ار ـ دی سی ای آر ) نیز، نفوس مسکون سال 1979 را بحيث اساس قرار داده و با تطبيق 4 ،2 درصد آهنگ رشد سالانهً فرضی نفوس کشور را 272 ،117 ،16 نفر درسال 1990 تعيين نمود.. (1)

براساس آمار منتشره در سالنامه ی 1383هش (2003) میلادی، اداره احصائیه مرکزی، سیر رشد نفوس مسکون (بدون نفوس کوچی) طی سالهای 1358(1979) ، هش1379(م2000) ، هش1380(2001) ، 1381/ 2002 را به ترتیب: 13051.4، 19532.7،19910.9،20297.8 ملیون تخمین زده است. بعد از سقوط رژیم طالبان واستقرار دولت موقت در سال 1380هش، فیصله بعمل آمد تا یک سرشماری مقدماتی نفوس انجام شود واز نتایج آن برای انتخابات سال 1383 استفاده گردد. وهمچنین برنامه هایی روی دست قرار گرفت که شمارش نفوس ازطریق اداره ی مرکزی احصائیه به کمک مالی ـ تخنیکی صندوق نفوس ملل متحد بعد از انتخابات سال 1384 صورت بگیرد. برمبنای تخمین ها وارقام موجود، مجموع نفوس افغانستان، به شمول کوچی ها وعودت کنندگان 21،8 ملیون نفر تخمین گردیده است که رشد سالانه ی 1،9 فیصد را نشان می دهد .

به تأسی از فیصله ی یاد شده، اداره مرکزی احصائیه، یک سرشماری مقدماتی را در دو مرحله روی دست گرفت. به تاریخ 2-7-2003 مقامات افغانستان اعلام کردند که مرحله مقدماتی سرشماری این کشور تا پایان دوره ی حاکمیت اداره انتقالی وبرگزاری انتخابات در سال 2004 میلادی به پایان خواهد رسید. قرار برآن گردید که در مرحله ی اول سرشماری، تنها مجموع نفوس وتعداد افرادی که حق رأی دارند، مشخص گردد؛ و در مرحله ی دوم، مجموع نفوس با تفکیک جنس، درجه تحصیل، تعداد افراد شاغل، نوع شغل وتقسیمات کلیه ی نفوس به گروه های مختلف سنی تکمیل شود. اجرای این طرح نیازمند بیش از 20 ملییون دالر هزینه بود که قرار شد تا سال 1386 خورشیدی پایان یابد. پس از پایان یافتن سرشماری اولیه در سال 2004 میلادی، کل نفوس افغانستان در بررسی های اولیه 24 ملیون نفر تخمین زده شد که براساس آن، 10 ملیون نفر درسراسر افغانستان واجد شرایط رأی دادن در انتخابات پارلمانی اعلام گردید. درجلسه ی شورای وزیران مورخ 2حوت 1384، این شورا کمیته ی ملی سرشماری افغانستان را موظف ساخت تا در همکاری با وزارتخانه های اقتصاد، داخله، سرحدات وریاست عمومی جیودیزی وکارتوگرافی، طرح سرشماری عمومی را کامل و مقرر گردید که تا سال 2008 نهایی گردد. (2)

براساس زمان بندی تعین شده، قرار بود برنامه سر شماری، که هزینه ی اجرای آن ۶۰ میلیون دلار (از کمک های خارجی) پیشبینی شده بود، از ۱۰اسد (مرداد) سال ۱۳۸۷ خورشیدی، توسط حدود 31 هزار نفر به مدت ۲۱ روز انجام شود.(3) دولت افغانستان اما، در اوایل ماه جون2008، پروسه سرشماری را دراین کشور بخاطر انتخابات ریاست جهوری و پارلمانی تا دوسال دیگر به تعویق انداخت. دلیل اصلی این تصمیم، نگرانی های امنیتی، ذکر شده بود.(4)

آفتهای سیاسی

مطالعه ی سیر سرشماری در افغانستان این واقعيت را برملا می سازد که قبل از سال 1979 هيچگونه معلوماتی پيرامون نفوس کشوربه تفکيک گروهای اتنيکی ( قومی و مليتی ) وجود نداشته است.(5) بدینرو، تاریخ سرشماری در افغانستان درهاله ای از غبارهای سیاسی گم شده است. سرشماری در این کشور هیچگاه با موازین و استانداردهای علمی مورد سنجش وپرسش قرار نگرفته است. نظام های سیاسی، نخواسته ویا نتوانسته اند پروسه ی سرشماری را به عنوان یک پدیده ی علمی به منظور اتخاذ سیاست های کلان اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی در سطح ملی اعمال کنند. به همین دلیل است که در این کشور تا کنون مؤلفه هایی مانند تعداد جمعیت، درصد اقوام و مذاهب، میزان رشد اقتصادی و توسعه ی انسانی و شاخص های درآمد و صنعت ملی بدرستی، به دقت وبا صداقت آمار گیری وسنجش نشده است.

مهم ترین آفت سرشماری در افغانستان بهره گیری سیاسی از این موضوع علمی بوده است. تحلیل آماری به نفع پرشمار شدن قوم خاص و عمدتا منسوب به گروه حاکمه و کاستن از آمار جمعیت اقوام درحاشیه، رایج ترین روش در پروسه ی تخمین نفوس بوده است که از سوی رژیمهای قبیله اندیش بعنوان داده های آماری، طرح وترویج گردیده ومبنا ومأخذ مطالعات افغانستان شناسان ومراجع بیرونی قرارگرفته است. بعنوان مثال، تا کنون بدون آن که آمارگیری وسرشماری جامع و دقیقی از نفوس کشور صورت گرفته باشد، آمار جمعیت گروه قومی پشتون ها از 40 تا 60 درصد اعلام شده است. (6) درمقابل، جمعیت سایر اقوام، مثلا گروه قومی هزاره از 5 درصد تا 19 درصد برآورد گردیده است. این نوع تخمین های نا صحیح در مورد جمعیت سایر اقوام مانند تاجیک ها، ازبک ها، ترکمن ها، ایماق ها، نورستانی ها نیز وجود دارد که موجب برآوردها وقضاوتهای مغرضانه وتفرقه افگنانه را نسبت به ترکیب جمعیتی ودر نتیجه سیاست گزاری های نا عادلانه وتبعیض آمیز را نسبت به سرنوشت اجتماعی، اقتصادی وعمرانی اقوام پدید آورده است. این نوع سنجشهای غیر واقعی وغلط، ریشه درسیاست نابخردانه، بینش قبیله ای ودانش کم مایه ی نظامهای سیاسی دارد که علاوه بر اثرات مخرب فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی وسیاسی در روابط قومی وسرنوشت سیاسی ـ اجتماعی مردمان داخل این کشور، منشأ داده های نا صحیح ونا شایست بسیاری از مراجع فرهنگی، پژوهشی و ژورنالیستی خارجی نیز قرار گرفته است. به همین دلیل است که دایرۀ المعارف ها واطلس های حتا مشهور خارجی، مملو از داده ها ومعلومات نا دقیق، متفاوت ونا صحیح درمورد ترکیب جمعیتی، بافت قومی وحتا حقایق تاریخی افغانستان معاصر می باشند.

از جانب دیگر، گروههای سیاسی و نیروهای روشنفکری قوم مرکز نیز، در بسط و بحث مغالطات آماری از ترکیب جمعیتی افغانستان، نقش وسهم تعیین کننده ای ایفا کرده اند تا بدین طریق سیادت سیاسی وفزون خواهی ملی گروه قومی خویش را بعنوان "برادر بزرگتر" در مناسبات قدرت، تبیث وتحمیل نمایند. برای روشن شدن این مقوله می توان تنها به یک مثال بسنده نمود:

در سالهای گدشته، موسسه یی به نام "واک فوندیشن" در پشاور پاکستان ایجاد گردید. " این موسسه که در ظاهر به کار های فرهنگی میپرداخت، کار اصلی اش ترتیب وتنظیم کتابی بود زیر عنوان "د افغانستان قومی جورشت" یعنی ساختاروترکیب قومی افغانستان. درین کتاب کوشش شده است تا نفوس پشتون ها در کشور را 62 فیصد نشان داده وادعا کنند که دراصل بیش از 70 فیصد نفوس کشور دراصل "په ختنه" پشتون اند. این احصائیه ی من درآوردی کمک می کند تا برخی از پشتونها تصور کنند که با 70 فیصد نفوس خویش درافغانستان حقوق شان سلب شده و نمایندگی درخور خویش را درحکومت نداشته و ندارند. برهمین بنیاد بود که رسانه های پاکستانی، حکومت موقت را حکومت غیر نماینده برای پشتون ها تلقی کرد وهنوز هم این تبلیغ ادامه دارد که گویا تاجک ها و هزاره ها درحکومت حق بیشتری ازپشتون ها دارند. این حق بیشتر به اساس همان ارقام کتاب "واک فوندیشن" ادعا می گردد...درین کتاب ادعا شده که احصائیه های گذشته بنا بر نفوذ غیر پشتون ها درحکومت نادرست بوده و دستکاری شده وازینرو قابل اعتبار نیست." ( 7)

این روند ناسخته، بطورکلی دو پیامد ناگوار را در سرنوشت مردم این کشور به ارمغان آورده است:

نخست، نظامهای سیاسی را در چرخه ی مداومی از ناباروری سیاسی، بیگانگی وحتا ستیزه گری با شهروندان و در نتیجه محرومیت از کسب مشروعیت ملی قرارداده است.

دوم، روند برنامه ریزی وساماندهی نظام اجتماعی و اقتصادی کشور را، پیوسته دچار ناکار آمدی، فرسایش و عقب افتادگی نموده است.

رهیافتهای بنیادین

استقرار دولت مرکزی وانتخابی پس ازسال 2002، اما ضرورت سرشماری را به عنوان یک موضوع مهم سیاسی نمایان ساخت. در پی این تحول، ملیاردها دلار برای بازسازی وبهسازی زندگی اقتصادی، اجتماعی وامنیتی مردم افغانستان سرازیر گردید و جامعه ی بین المللی بر حمایت از روند صلح و امنیت ودولتسازی دراین کشور، عزم ظاهرا جدی نمودند. ازین رو، طرح سرشماری نفوس به روش علمی و دقیق، مهم ترین گام درجهت اجرای پروسه ی دولت سازی، بازسازی تأسیسات وسیستم اقتصادی وبهسازی وتوسعه ی نظام فرهنگی و اجتماعی به شمار می رود که دولت جدید در پی طرح وپیشنهاد آن برآمد.

با اجرای طرح سرشماری جامع، بطور کلی می توان شاخص ها و خصوصیات ذیل را به بازپروری وزایشگری رسانید:

1. مشارکت پذیر ساختن نظام سیاسی

سرشماری می تواند نسبت ودرصد کمی شهروندان کشور را از لحاظ ترکیب قومی، زبانی، دینی ومذهبی مشخص کند. تعیین درصد قومی درجامعه ی چند قومی وپیچیده ی افغانستان، پیش نیاز مهمی دراتخاذ سیاست های کلان ملی وتشخیص وتقسیم امتیازات سیاسی به شمار می رود. استوار ساختن نظام سیاسی بر مبنای رسمیت یافتن هویت، شخصیت حقوقی وحقیقی ومشارکت عادلانه ی اقوام با تعیین درصد جمعیت شان، می تواند راه مناسب و مطمئنی برای استقرار عدالت سیاسی بوده باشد. این نوع عدالت از مسیر داده های ذیل عبور می کند:

الف ) در یک سرشماری دقیق و واقع بینانه که برمبنای آن میزان نفوس ولایات، ولسوالی ها وقریه های کشور مشخص گردد، شرایط واقعی تصمیم گیری در مورد تقسیمات اداری فراهم خواهد گردید. چه آن که تقسیمات اداری ظالمانه، رایج ترین شکل بی عدالتی سیاسی در سیره ی رفتاری نظامهای سیاسی بوده است که موجب عدم تعادل در سیستم اداری و تبعیضهای عمیق وگسترده درتخصیص امتیازات سیاسی، اداری و حقوقی بین شهروندان کشور گردیده است. تقسیمات ظالمانه ی اداری ولایات وولسوالی ها علاوه برآن که بصیرت کم مایه ی حاکمان تباراندیش را به نمایش گذاشته، موانع شدیدی را در راه رشد اجتماعی، توانگری اقتصادی، پیوستگی فرهنگی ودر نهایت، هم اندیشی ملی درمیان اقوام متفرق وولایات رشد نیافته ی کشور ایجاد کرده است. بنا براین، سرشماری دقیق می تواند محاسبه ی درستی از میزان جمعیت ولایات و ولسوالی ها، ظرفیتهای اجتماعی، پتانسیلها و نیازمندیهای اقتصادی وضروتهای فرهنگی این ولایات ارائه دهد. چنین برآوردی، دولت را دراجرای طرحهای عمرانی، ایجاد واحد های اداری براساس میزان نفوس و واقعیتهای جغرافیایی، اجتماعی، با فت قومی وخصوصیات وپتا نسیلهای اقتصادی و تولیدی مناطق یاری رسانیده وبدینوسیله زمینه ی مشارکت موثر نفوس این ولایات در برنامه ها وفعالیتهای اقتصادی، تولیدی، اجتماعی و فرهنگی را فراهم خواهد کرد.

ب ) تقسیم عادلانه ی اداری، حکومت مرکزی را درجهت تخصیص امکانات مادی و وتوزیع برخورداریهای اجتماعی ورفاهی به ولایات کمک خواهد کرد. توزیع عادلانه ی سهم اقتصادی، عمرانی، بهداشتی و بودجه ی ملی چند دستاورد عینی را به فعلیت می رساند:

ـ به رشد اقصادی متوازن مناطق مختلف کشور منجر می گردد

ـ شرایط همپایگی وهمگونگی ملی را درمیان اقوام فراهم می آورد

ـ ریشه ها ورشته های پیوستگی و پیوند خوردگی شهروندان متفرق کشور را با دولت ملی قایم می سازد.

ج ـ مشخص بودن شمارگان جمعیت ولایات وولسوالیها، معیار سهمیه بندی مشارکت سیاسی این ولایات را در ساختارهای اداری وارگانهای حکومتی تعیین می نماید. تعداد نمایندگان درشورای ملی، شوراهای ولایتی ونیز تعیین میزان وگروه سنی رأی دهندگان درانتخابات ولایتی، کشوری و ریاست جمهوری، علاوه برتأمین عدالت مشارکتی، شرایط رشد سیاسی و پویایی اجتماعی شهروندان را نیز تضمین می کند.

بنا بر این، سرشماری می تواند از لحاظ توزیع امتیازات سیاسی وگسترش حوزه ی نفوذ ومشروعیت دولت ودر نتیجه تکثر وتوسعه ی سیاسی برای جامعه ی قومی افغا نستان بسیار مفید و مؤثر واقع گردد.

2. بازسازی سیاست فرهنگی

سرشماری، وسیله ی مناسبی برای سنجش خصوصیات فرهنگی واجتماعی کشور می باشد. تشخیص درصد با سوادان و بی سوادها، تعیین میزان تحصیلات عالیه، متوسطه وابتدائییه ی شهروندان، سنجش حجم وکیفیت تولیدات فرهنگی، فکری وهنری، تشخیص کمیت وکیفیت رسانه های همگانی ومطبوعاتی، برآ ورد تعداد وظرفیت مراکز وموسسا ت فرهنگی، علمی و پژوهشی ازطریق سرشماری علمی امکان پذیر می گردد. برآورد آماری این شاخصها می تواند دولت ملی را در جهت شناخت دقیق از کمبودها، نیازها وبایستگیهای ملی در حوزه ی فرهنگی یاری رسانیده و درنتیجه سیاستگزاران را درطرح واجرای یک سیاست کلان ودقیق فرهنگی درجهت ارتقای ظرفیتهای فرهنگی وتوسعه ی امور آموزشی ـ علمی کشور ملزم ورهنمون گردد.

3. امکانات توسعه ی اجتماعی

از نظر اجتماعی، تشخیص در صد سنـی و جنسی، میزان جمعیت فعال وغیر فعال، نرخ رشد جمعیت روستانشین و شهر نشین، میزان ودرصد جمعیت سالم و بیمار، نرخ تولید مثل ومرگ ومیر، نرخ بیکاری و جمعیت شاغل، میزان نفوس ساکن ومتحرک، نمودار تحرکات مکانی، منحنی تحرکات افقی وعمودی شهروندان، معیار شکافهای طبقاتی و تمامی پدیده های مربوط به توسعه ورشد اقتصادی، فرهنگی، اقتصادی، تکنولوژیک وعلمی وبسیاری از موضوعات مربوط به طرحهای عمرانی، بهداشتی وزیربنایی واساسی با سرشماری دقیق میسر می گردد. طبیعیست که تشخیص و تعیین علمی این فاکتورها می تواند دولت ملی را در برنامه ریزی صحیح ملی درجهت بهبود وارتقای سطح امکانات اجتماعی، رفاهی و بهداشتی، ایجاد فرصتهای شغلی، توزیع برابرامکانات وامتیازات، بالا بردن میزان امید به زندگی، ایجاد انگیزه، تحرک ورشد فردی واجتماعی ودر نتیجه بسا مان شدن نظم اجتماعی وبه کمال رسیدن نظام زندگی شهروندی، به درستی یاری رساند.

4. استراتژی بازسازی ونوسازی

تبیین وتعیین یک چارچوبه ی علمی و عملی برای نوسازی و بازسازی زیرساختهای اقتصادی افغانستان، با شناخت وبرآورد دقیق از شاخصهای اقتصادی کشور میسر می گردد. حجم عظیم تخریب زیر ساختهای صنعتی، اقتصادی، منابع تولیدی، کشاورزی، وتأسیسات حیاتی مانند راهها، سدهای آبی، کارخانجات صنعتی وتولیدی، تأسیات تولید برق و آب شهری، پلها، شفاخانه ها، میدان های هوایی، مراکز دانشگاهی و آموزشی وسایر منابع وساختارهای اساسی، ضرورت برآورد درصد وحجم تخریبها ومیزان نیازها وضرورتهای بنیادین کشور را نمایان تر می سازد. این ضرورت با درک موقعیت جدید کشور که پس از سقوط رژیم طالبان بوجود آمد ومورد توجه وحمایت جامعه ی بین المللی قرار گرفت، بنیاد یک استراتژی جامع ملی را جدی تر می نمایاند. آمار دقیق از منابع موجود وتواناییهای مالی و ظرفیتهای اقتصادی می تواند پروسه ی بازسازی ونوسازی اقتصادی را با ظرافت ودرایت مدیریتی توأم سازد.

میزان شغل و انواع آن، در صد حرفه های فنّی فعال، میزان جمعیت شاغل در کشاورزی، مالداری، صنایع سنگین وسبک، حمل و نقل، تجارت، مشاغل آزاد، تعیین میزان در آمد شهروندان، تشخیص درصد جمعیت ساکن و غیر ساکن، درصد جمعیت مالک و دهقان و پدیده هایی از این دست، می تواند دولت ملّی را در جهت بودجه گذاری واتخاذ استراتژی کلان اقتصادی، یا ری گر تعیین کننده ای باشد. اصولا سرشماری برای کشورهای توسعه نیافته و کمتر توسعه یافته و یا در حال توسعه نقش مهمی در تعیین استراتژی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و صنعتی آنان دارد. بدون امار دقیق از شاخص های فوق نمی توان برنامه دقیقی را برای پیشرفت اقتصادی، رشد فرهنگی و توسعه ی اجتماعی تنظیم نمود. به همین دلیل است که اینگونه کشورها عمدتا برای تطبیق پلانهای مرحله ای خود در امورکلان ملّی در هر مرحله، به سرشماری دقیق از شاخص های یاد شده مبادرت می کنند. بنا بر این، ضرورت سرشماری دقیق وعلمی با متودهای نوین فنّی و با نظارت وحمایت مجامع بین المللی وسازمانهای بی طرف جهانی درافغا نستان نخستین شرط برای اجرای پلانهای کلان در امور حاکمیت، بازسازی اقتصادی، نوسازی فرهنگی و بهسازی بنیادهای اجتماعی در این کشور می باشد.

دولت جدید ومعیار های سرشماری

با پدید آمدن شرایط جدید پس از معاهده ی بن واستقرار دولتهای موقت، انتقالی وانتخابی، قرار بود اولین سرشماری علمی وعمومی با کمک مجامع بین المللی وحمایتهای مالی پشتیبا نان خارجی وسازمان ملل پس از سه دهه بحران درافغانستان، درتابستان 2008 صورت بگیرد؛ اما مقامات افغا نستان بنا بدلایل امنیتی موعد این برنامه را برای مدت دوسال به تعویق انداخت. این تأخیر، علیرغم توجیهات واستدلا لهای مقامات مربوطه، بازهم گمانه ی سیاسی بودن تصمیمات ملی را در دایره ی افکار حکومتی بازنمایی می کرد.

با این وجود، اجرای یک برنامه ی سرشماری دقیق، علمی و واقعی که سیر دولت سازی را استوار وسزاوار می سازد، می باید براساس معیارهای اساسی ذیل صورت بگیرد:

1. ترسیم نقشه ی اتنیکی:

برای نمایاندن بافت قومی و ترکیب اتنیکی مردم افغانستان می باید اجرای برنامه سرشماری را با سنجش گروهها وکتله های قومی به فرجام رسانید چرا که :

الف) به بازشناسی موقعیت جغرافیایی، شناخت کمیت آماری وظرفیتهای اجتماعی کمک می کند

ب) تحلیل وباز آموزی دقیقی از نقشه ی سیاسی و میزان مشارکت اقتصادی واجتماعی اقوام در ساختار قدرت به دست می دهد.

ج) ابهامات، اختلافات وبد آموزی های دیرینه ای را که نسبت به بازتاب های نا دقیق و داده های نادرست وحتا متقلبانه ای پیرامون آمار جمعیت قومی وجود داشت است، تصحیح خواهد نمود. بد ینترتیب زمینه ی بهسازی، عدالت ورزی وتکثر گرایی قومی وتوسعه ی سیاسی ـ اقتصادی واجتماعی را درساختار قدرت فراهم خواهد ساخت.

2. نظارت سازمانهای بین المللی:

احتمال سوء استفاده درجریان سرشماری، انتظار دستبردهای گسترده درتنظیم وطبقه بندی آمارها به نفع پرشمار شدن برخی از قوام، ضرورت نظارت سازمانهای بین المللی بی طرف وشناخته شده، بویژه سازمان ملل متحد وکشورهای مورد اعتماد ودوست افغانستان دراجرای برنامه ی سرشماری را آشکار می سازد.

3. استفاده از نیروهای متخصص:

افغانستان بدلیل نابرخورداری از تجربه ی اجرای برنامه ی سرشماری جامع وعلمی، فاقد نیروهای کاردان، مجرب ومتخصص در این زمینه می باشد. بدین جهت استفاده از نیروهای داخلی، مستلزم آموزش علمی وعملی دهها هزار نفر می باشد که بتوانند این پروسه را به شایستگی وبصورت فنی ودقیق به انجام برسانند. درغیر این صورت، دولت افغانستان ناگزیر خواهد بود که از نیروهای فنی ومتخصص کشورهای بیگانه استفاده نماید.

4. بازنمایی ترکیب مذهبی:

مشخص شدن آمار دقیق پیروان مذاهب مختلف، بویژه اقلیتهای مذهبی ودینی، علاوه برآن که تصویر روشنی از بافت مذهبی جامعه ی افغانستان ارائه می دهد، موجودیت وهویت مذهبی ودینی اقلیتهای فراموش شده ودرسایه گم شده ی مذهبی ـ دینی را بعنوان شهروندان دارای حقوق شهروندی هویدا می سازد. اهمیت این موضوع را زمانی در می یابیم که با کتمان هویت مذهبی ودینی وتحقیر اعتقادی بسیاری از پیروان فرقه ها ومذاهب مانند سیک ها، هندوها، یهودی ها وشیعیان، بعنوان فرقه های جدا افتاده در تاریخ اجتماعی افغانستان آشنا شویم.

5. احترام به هویتهای قومی ـ فرهنگی وتثبیت هویت مشترک ملی:

تلاش برهمسان سازی "هویت افغانی" از معبر تحریم وتحقیر هویتهای اجتماعی اقلیتهای قومی خارج از حوزه ی حاکمیت گذشته است. این تلاشها شامل کاربرد وترویج اصطلاح " افغان" برای پوشش هویتی کلیه ی شهروندان این کشور بوده است. این ایده، چنانچه برمبنای یک آرمان سنجیده وصادقانه ی ملی بوده باشد، ایده ی ستودنی است. اما مساله این است که زمامداران کوته اندیش و تبار گرای افغانستان، تعهدی برترویج وتعمیق همگونگی هویتی ودرآمیختگی وهمسازگری قومی نداشته اند تا با احترام به اولویت های متفرق قومی، اندیشه ای همگانی در جهت تولد هویت ملی پی ریزی نمایند، بلکه ظالمانه کوشیده اند با کتمان وحرمان هویتهای زبانی، فرهنگی واجتماعی سایر اقلیتهای قومی، داده های فرهنگی، نمادهای هویتی ونیازهای سیاسی یک قوم خاص را بصورت یکجانبه ونابخردانه برسایر هویتها مسلط نمایند. در نتیجه ی این سیاست، درافغانستان نه تنها هویت ملی زمینه ی بلوغ وتکامل عینی پیدا نکرده است، بلکه پریشانی ونا خویشاوندی اجتماعی را گستردگی بخشیده است.

6. ترسیم نمودار جنسیت

ارزشهای مردسالارانه در روابط اجتماعی، هم معلول نظامهای خرد گریز سیاسی بوده است و هم علت تولید باورهای معیوب سیاسی که رهبران سیاسی و متولیان مذهبی را رغبت ورونق بخشیده تا اندیشه ی زن ستیزانه را در رویه ی حکومتی وسیاستهای اجتماعی خویش اعمال کنند. از همینروست که زنان کشور نه تنها از مشارکت در تصمیم گیریهای سیاسی، اقتصادی واجتماعی محروم بوده اند بلکه حتا از حقوق شهروندی نیز بی بهره بوده اند تا آنجا که از حق داشتن شناسنامه ی ملی ـ یا تذکره ـ نیز محروم گردیده اند.

تکمیل وتکامل هر نوع سرشماری جدید، مستلزم شامل کردن زنان درپروسه ی شمارش وسنجش می باشد. زنان تقریبا نیمی از شمارگان جمعیت کشور را تشکیل می دهند که بصورت یک نیمه ی پنهان، نقش عمده ای درفعالیتهای اجتماعی، اقتصادی وامور تربیتی دارند. عیان وپرثمر شدن این نقش، تنها با متجلی ساختن حضور فیزیکی وهویت انسانی آنان درجامعه، امکان پذیر است واین عیان شدن نقشها واثر گزاری ها با شمارش ونگارش این قشر در برنامه های ملی، برخورداری ازشآن شهروندی وشخصیت ملی وشمرده شدن درپروسه ی سرشماری امکان پذیر می گردد. با این روش می توان شرایط توسعه ی اجتماعی، بهره وری بهینه از استعداد وظرفیتهای انسانی، رشد اقتصادی، پویایی فرهنگی ـ آموزشی وپایداری ومشروعیت نظام سیاسی را مهیا ساخت.

7. تعیین وتنظیم آماری کوچیها :

پدیده ی کوچیگری، چنانکه در فصل ششم نیز پرداخته شد، یکی ازمعضلات مهم اجتماعی وحقوقی در روابط قومی افغانستان بوده است که منشأ بسیاری از تنشها و بحران ها در تاریخ اجتماعی این کشور گردیده است. کوچیگری برخلاف تصور وانتظار، نه تنها نقش مثبت وموثری دراقتصاد کشور ایفا نکرده بلکه اثرات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی واقتصادی زیا نبار وعمده ی ذیل را برجای گذاشته است:

الف ) تخریب وفرسایش مداوم محیط زیست؛

ب ) عقب ماندگی فرهنگی واجتماعی نسلهای متوالی کوچ نشینان؛

ج ) زیان های اقتصادی ناشی از نپرداختن مالیات، حق عبور ومرور وتکلیف وتمکین شهروندی مانند معافیت از تکلیف سربازی وخدمت زیر پرچم؛

د ) تشدید تعارض و بدخواهی های قومی میان کوچیها وسایر اهالی ساکن.

دوَرانی وسیال بودن زندگی کوچیها میان افغانستان وپاکستان ونداشتن تذکره باعث گردیده که آمار دقیقی از شمارگان جمعیت این گروه قومی، هرگز بدرستی مشخص نباشد. این معما باعث گردیده که این گروه بعنوان شهروندان بدون تابعیت وتذکره از یکسو بدون تمکین به تکالیف شهروندی، همواره از حقوق وامتیازات سیاسی واقتصادی خاصی برخودار باشند واز سوی دیگر، نظامهای حاکمه از نیروی اجتماعی وفقر فرهنگی و نیازهای اقتصادی وسیاسی انها به مثابه یک اهرم فشار علیه سایر اقوام مسکون استفاده نمایند.

در سرشماری جدید مهمترین هدف می باید تعیین دقیق آمار جمعیتی این گروه خانه بدوش بوده باشد تا برمبنای آن، میزان سهمیه ی سیاسی، امتیازت حقوقی، مشارکت اجتماعی و پروسه ی اسکان آنها بدرستی سنجش وتطبیق گردد وزمینه ی شهر نشینی، رشد اجتماعی ـ فرهنگی ومشارکت موثر ومفید اقتصادی وسیاسی ونیز شرایط همزیستی مشترک انها با سایر شهروندان واقوام کشور فراهم گردد.

چالشها ونگرانیها:

با این حال اما، سرشماری درافغانستان پدیده ی تازه ای است که با وجود نیاز مندی اساسی به اجرایش، بدلیل موقعیت ناپایدار سیاسی، آشفتگیهای نظام حکومتی و پریشا نیهای اجتماعی و فقر وناتوانی اقتصادی، در مسیر اجرا با موانع وچا لشهای متعددی روبروست که از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1. کم سوادی و بی تجربگی مردم که موجب می گردد نتوانند به پرسشها ی آمارگیران بصورت دقیق جواب دهند و یا دقیقا متوجه پرسشها گردند.

2. در کوتاه مدت، ادامه ی جنگ وآشوب در بخشهای شرقی وجنوبی وگسترش نا امنی دربسیاری از مناطق کشور، مانع از اجرای سرشماری دقیق وجامع می گردد. از آنجا که مناطق شرقی وجنوبی از جمعیت فشرده ای برخوردار ند، عدم اجرای برنامه ی سرشماری در این ساحات، پروسه ی سرشماری واجرای برنامه های توسعه ای وبازسازی را با موانع جدی ونواقص اساسی دچار می سازد.

3. احتمال دخالت وغرض ورزی سیاسی گروههای قوم گرا ونیرهای پرنفوذ در پروسه ی سر شماری وبویژه در امر محاسبه کمی تعداد جمعیت قومی، پروسه ی سرشماری دقیق وبی طرفانه ودرنتیجه اجرای سیاستهای دقیق توسعه ای را با اختلال مواجه می سازد.

4. احتمال اعمال نفوذ کسترده ی مقامات محلی، ولسوالی وولایتی در جریان سرشماری، سلامت و سلاست این پروسه را به خطر می اندازد .

5. کمبود نیرهای فنی وآموزش دیده ومجرب در امر سرشماری، اجرای علمی ـ فنی وداده های پژوهشی آن را دچار مشکلات جدی می سازد .

6. صرف بوجه هنگفت اقتصادی وسرمایه ی زمانی، از یکطرف با توجه به ناتوانی مالی کشور واز سوی دیگر با توجه به ضرورت واولویت پرداختن به سرشماری، این پروسه را با تعلل، تأخیر وچالش های پرشماری مواجه می سازد.

رویکردها:

1. فتح محمد سامع، ترکيب اتنيکی ( قومی و مليتی ) نفوس افغانستان ، ،

http://www.ariaye.com

2. رک. به : دستگیر رضایی، "هرگونه ادعا راجع به ترکیب اتنیکی

() جمعیت افغانستان بی پایه و فاقد اعتباراست" منتشره در سایت خاوران

3. خلیل احمد نوری، سایت فارسی، بی بی سی/ دوشنبه 04 فوريه 2008 - 15 بهمن 1386

4. سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا). مورخه 13/3/ 1387

5. فتح محمد سامع

6. رک. به : وبسایت رایزن بازرگانی جمهوری اسلامی ایران درافغا نستانwww.iranatache-afghan.ir

7. عصر دولتشاهی، " میکند، چون میتواند!"، منتشره در http://www.sarnavesht.com ، مورخ09.07.2008

وحدت ملی: کتاب ستیزی و بدویت قبیلوی؟!

حمزه واعظی — 2009-06-06T02:00:00Z

اخیراً مقامهای محلی ولایت نیمروز، هزاران جلد کتابی که توسط ابراهیم شریعتی، تنها ناشر حرفه ای وفعال افغان، از ایران وارد افغانستان شده بود را با این ادعا که این کتابها "اختلاف برانگیز" بوده و وحدت ملی را به خطر می انداخته اند، به رود هیرمند انداختند.

این واقعۀ تأسف انگیز قبل از هرچیز، اولا نشاندهندۀ ظلم وبی حرمتی فجیعی به " کلمه"، " کتاب" و"کیان" فرهنگی است که جامعۀ جنگ زده وجوانان جویای تحول افغانستان، بیش ار هرپدیده ای به آن نیازمند است؛ وثانیا بیانگر عمق نابسامانی وناکار آمدی در دستگاههای اداری وارگانهای دولتی افغانستان است که نشان می دهد هر مقام مادونی می تواند مافوق قانون، وبه سلیقه و تشخیص خود هر کاری را تبدیل به عرف اداری و رویۀ قانونی بسازد. یک والی کم سوادی مانند غلام دستگیر آزاد، به "ممیزی" کتاب بپردازد و "شورای علمای" کتب نخوانده ای در نیمروز، بجای دادگاه عالی، "حکم قضایی" کتابشویی ومضحکتر از آن حکم اعدام یک ناشر روشنایی را صادرکند.

افسانه ای بنام آزادی بیان

آزادی بیان وحق جریان آزاد مبادلات فرهنگی که درماده 31 قانون اساسی افغانستان تأکید گردیده، با این عمل مقامات ولایت نیمروز، آشکارا نقض می گردد.

روند محدود شدن آزادی بیان در افغانستان از چند سال اخیر بدینسو جدًّا نگران کننده است. صدورحکم زندان طولانی مدت برای پرویز کامبخش به جرم تکثیر یک مقاله، غوث زلمی به جرم نشر ترجمه فارسی قرآن ویا حکم اعدام برای علی محقق نسب به جرم نوشتن یک مقاله وارائه یک نظر علمی ـ فقهی، سه مثال روشن از ادامه ی این روند است.

حکم غرق کردن 25 تن کتاب در ادامۀ همین جریان محدود کردن آزادی بیان، و در نوع خود شدید ترین وبلکه عجیب ترین حکمی است که این بار نه ازجانب دادگاه عمومی ویا جنایی، بلکه توسط یک والی صادر واجرا می شود.

بنظر میرسد پیامدها ونتایج چنین اقداماتی برای آزادی بیان ودرمجموع رشد فکر وفرهنگ، به مراتب مضر تر وناگوارتر از حکم زندان و محاکمۀ افراد باشد، چراکه اولا چنین مسایلی بهانه بدست هر مأمور وملای کم سوادی می دهد تا درجایگاه قاضی نشسته وحکم قضایی در مورد هرنوع جریان اندیشه ای و موضوعات فکری صادر کند. دوما، اینگونه آزادی واختیارات برای محدود کردن آزادی های فرهنگی واندیشوی، خطر کتابسوزیهای گسترده وهمگانی ای را بوجود می آورد که ممکن است در هرکوی وبرزن، تبدیل به یک فرهنگ سیاسی، عادت اجتماعی و رویۀ حکومتی گردد.

تمسخر قانون

قانون شکنی ای که دراین عمل مقامات محلی ولایت نیمروز وجود دارد، با هیچ معیار حقوقی واداریی قابل توجیه نیست. گفته شده، این حکم با پیگیری یک کمیسیون مشترک وبا نظر وزارت فرهنگ، مشورت شورای علما وموافقت دادگاه عالی صورت گرفته است. پرسش اصلی اما این است که آیا:

1. تشکیل چنین کمیسیونی با کدام معیار وبرمبنای کدام مادۀ قانونی صورت گرفته است؟

2.چنین کمیسیونی چقدر صلاحیت حقوقی، علمی وفرهنگی برای ممیزی کتاب داشته است ویا دارد؟

3.برمبنای نص کدام قانون، آیین نامه، مصوبه ویا معیارها واصول تعریف شده، مجوز تفتیش وممیزی کتاب پیش بینی شده وکدام مرجع ویا مراجعی صلاحیت تشخیص واجرای چنین امری را دارد؟

4.برفرض که بپذیریم مثلا وزارت فرهنگ، حق وصلاحیت برسی وممیزی کتابهای وارده ونشر شده را دارد، بازهم این سوال مطرح می شود که برمبنای کدام مقرره ومصوبۀ تعریف شده و مدّونی، کدام کتاب وچه نوع کتبی ممنوع الورود ویا ممنوع الانتشار می باشند؟

5.درکدام مادۀ قانونی ودستور حقوقی آمده است که کتابی ممنوع الورود باشد وبه آب انداخته شود؟ این درحالیست که آقای دین محمد مبارز، معاون وزارت فرهنک می گوید: "ما در روند اجرایی خود قانونی نداریم که کتابی که ورودش ممنوع باشد آن را به آب بیندازیم." وی همچنین تأکید می کند که: کتابهایی که به رودخانه انداخته شدند جزئی از کتابهایی است که هیچ مشکلی ندارد و در افغانستان همیشه بوده و در آینده هم خواهد بود.
6.مجریان طرحٍ به آب ریختن کتابهای توقیف شده، ادعا می کنند که این کار شان با موافقت دادگاه عالی صورت گرفته است، اما عبدالمالک کاموی، رئیس اداری قوه قضائیه افغانستان در تماس با بی بی سی گفته است که " از صدور چنین حکمی توسط دادگاه عالی، اطلاعی ندارد."

پندارهای قومی وپیشداوریهای سیاسی

ازنحوۀ بیان ونوع موضعگیری عاملان این واقعه چنین برداشت می شود که این تصمیم اساسا برمبنای یک ذهنیت سیاسی وپیشداوری اعتقادی صورت گرفته است نه براساس مطالعۀ متن وآگاهی از محتوای کتابهای نابود شده ویا برمبنای مصلحت ملی، آنگونه که مجریان آن، درتوجیه کار شان ادعا واستدلال می کنند. مصاحبۀ وزیر فرهنگ با رادیوی بی بی سی نشان می داد که حتا شخص وزیر هم، ازجریان تصمیم گیری ویا حتا ازمحتوای کتابها اطلاعات روشنی ندارد. جالبتر از آن، توجیه والی نیمروز در به آب انداختن کتابها ست که گفت "به دلیل این که ممکن است در این کتابها کلمۀ طیبه و آیات قرآن نوشته شده باشد، به دستور دادگاه تصمیم گرفته شد که این کتابها به رودخانه انداخته شود." از بکاربردن کلمۀ "ممکن است" روشن می شود که تقریبا هیچپکدام از صادرکنندگان ومجریان حکم، کتابهارا نخوانده اند وبلکه فقط براساس عناوین روی جلد آنها، قضاوت ذهنی نموده اند، تصمیم عملی گرفته وحکم قضایی صادر کرده اند.

این درحالیست که قرار گفتۀ ابراهیم شریعتی، ناشر و وارد کنندۀ این کتابها، تمام 11 عنوان کتاب ممنوع شده، درسه موضوع کلی تاریخ، عقاید وادبیات بوده است؛ که از جمله، مجموعه داستان " گل سرخ دل افکار" نوشته ی پژوهشگر ونویسندۀ نامدار کشور، محمد جواد خاوری نیز جزو این "غریق" ها بوده است.

اسطورۀ غریق "وحدت ملی"

بهانه وتوجیه اصلی مجریان این طرح به گمان خودشان، حمایت از " وحدت ملی" بوده است. این توجیه مضحک از آن توجیهاتی است که مایه تعجب وخندۀ هر افغان کتابخوان وبا سوادی می گردد. در مضحک بودن این توجیه، باید گفت که اولا چگونه می شود با چند عنوان کتاب تاریخی، ادبی واعتقادی، درجامعه ای که 80 درصد آن از سوادخواندن ونوشتن محروم است، وحدت ملی را به خطر انداخت؟ دوم آن که براساس تعریف ودرک این آقایان، "وحدت ملی" چگونه کالایی است ویا دارای چه شرایط ومصداقهایی است که چنین براحتی با ورود چند کتاب، خدشه دار میگردد وبه خطر می افتد؟ سوم آنکه هرکتابخوانی، بروشنی میداند که برخی از این کتابها قرنهاست در افغانستان درخانه های مردم بوده وبرخی از آنها سالهاست که درکتابخانه های عمومی وکتابفروشیهای شهرها ی کشور وجود داشته است، پس چگونه شده که تا حالا این کتابها وحدت ملی را به خطر نینداخته اند ونیز،چطور شده که مسئولین وزارت فرهنگ ویا مقامات ولایت نیمروز تازه از وجود آنها با خبر شده اند؟

درنهایت ودر فرجام این پرسش برای هر افغان آگاه، اندیشه گر، واقع بین ومعتقد به وحدت وعظمت ملی ومومن به رشد فرهنگ اندیشۀ ملی مطرح است که آیا بهتر نیست که این مقامات ومحافظان مدعی وحدت ملی، بجای کتابسوزی وکتابشویی، به فکر مبارزه با تریاک وطالب وتحجر ی باشند که در چند قدمی ولایت و امارت و درداخل وزارتخانه شان با تفنگ وترور وانتحار، نه تنها وحدت ملی را بلکه هستی ملی واعتبار وامیدهای اجتماعی وفرهنگی مارا به نابودی می کشاند؟

تابوت دیانت زدگی وساطور سیاستگری

حمزه واعظی — 2009-04-09T23:00:00Z

امضای قانون احوال شخصیه ی شیعیان توسط ریس جمهور کرزی، موجی از واکنشها را در مجا مع داخلی، محافل سیاسی ـ بین المللی ونیز مدافعان حقوق بشر برانگیخت. تا آنجا که آقای یاپ د هوپ شفر، دبیر کل سازمان ناتو، ابراز تردید کرده است که بتوان کشورها را ترغیب کرد تا نیروی بیشتری به افغانستان اعزام دارند. شفر، دلیل این تردید را امضای قانونی توسط حامد کرزی رئیس جمهوری افغانستان دانست که به گفته ی او نقض جدی حقوق بشر است.

تدوین این قانون برمبنای ماده 131 قانون اساسی است که مقرر می دارد محاکم برای اهل تشیع، درقضایای مربوط به احوال شخصیه، احکام مذهب تشیع را مطابق با احکام قانون تطبیق می نمایند.

جدا ازهیاهو والتهابا تی که در واکنش نسبت به این پدیده در رسانه ها ونیز مجامع سیاسی ـ مدنی منعکس یافته، آنچه در مورد این مسأله بصورت جدی و واضح می توان گفت این است که هم پدید آورندگان ومدافعان قانون احوال شخصیه ی شیعیان وهم، مخالفان ومنتقدان آن، از یک موضوع حقوقی وفقهی، یک مقوله ی سیاسی ورسانه ای ساخته اند.

بنا براین و از همینرو، آنچه در مورد این مقوله می توان مورد جدیت ، تأمل ودقت قرارداد این است که:

1. پیش بینی قانون احوال شخصیه برای شیعیان درقانون اساسی نشاندهنده ی واقع بینی قوه ی موسس ومنطبق با ارزشها ی مدنی وواقعیتهای عینی واجتماعی جامعه ی متکثر قومی ـ مذهبی افغانستان می باشد. به رسمیت شناختن مذهب شیعه وبرخورداری جامعه ی شیعیان ازیک قانون مدنی مبتنی برمبا نی فقهی والگوی حقوقی وقضایی خاص، براساس حق شهروندی واصل حق مدنی شیعیان بعنوان یک اقلیت مذهبی، فرهنگی واجتماعی می باشد. موضوع اصلی وگفتنی اما درتبیین وتطبیق این حق مدنی وشهروندی این است که مفاد ومواد چنین قانونی، اولا باید مبتنی بر ارزشهای مرسوم ورایج اجتماعی وشرایط فرهنگی وا لگوهای دمکراتیک، سنت فکری وبینش جمعی جامعه ی شیعان بوده باشد وثانیا نباید با روح قانون اساسی، حقوق بشر ومنشور جهانی ملل متحد وارزشهای مدنی وپذیرفته شده ی انسانی مغایرت داشته باشد.

2. موادی از این قا نون که به مسایلی مانند ارث، سن ازدواج وروابط زناشویی می پردازد، بویژه، آن مواردی که مشخصا به مردان حق می دهد تا مانع بیرون رفتن زنان از خانه شوند و یا زنان را مکلف می کند تا خواسته های "جنسی" شوهرانشان را بر آورده کنند؛

اولا؛ مغایر باروح قانون اساسی و آشکارا در تضاد با بند پنچم وهشتم مقدمه ی این قانون ونیز ماده های هفتم، بیست ودوم، وبیست وچهارم این قانون اساسی می باشد که برمبنای آن، قرار است جامعه ی مدنی عاری از ظلم و استبداد، تبعیض، خشونت ومبتنی برقانونمندی، عدالت اجتماعی، کرامت انسانیی ایجاد شود، در چنین جامعه ای می باید حق انسانی تأمین، و هر نوع تبعیض وامتیاز بین اتباع ممنوع و زن ومرد دربرابر قانون دارای حقوق ووجایب برابر بوده وآزادی وکرامت انسان از تعرض مصون باشد.

دوما؛ این قانون همچنین مغایر با ماده های ششم وهفتم وبند سوم ماده ی بیست ونهم اعلامیه جهانی حقوق بشر می باشد که تصریح می کند هرکس حق دارد شخصیت حقوقی او در همه جا بعنوان یک انسان در مقابل قانون شناخته شود و همه حق دارند بدون تبعیض وبالسویه ازحمایت قانون برخوردار باشد ونیز هرکس در مقابل آن جامعه ای وظیفه دارد که رشد آزاد وکامل شخصیت اورا میسر می سازد.

3. مسایلی مانند حق تمکین زن از شوهر در امور جنسی ویا فعالیتهای اجتماعی، اولا و اساسا جزو "فروع" فقه شیعه می باشد نه جزو " اصول فقهی" ومبانی آن تا بعنوان مواد اصلی در قانون احوال شخصیه آورده شوند. ثانیا این فروعات، هم در فقه شیعه وهم در فقه اهل سنت وجماعت، مشترک ومشابه می باشد و از اینرو، ضرورت ونیازی به تفصیل وتدوین جداگانه ی آن در قانون احوال شخصیه ی شیعیان ندارد. چنین مقولاتی می تواند بعنوان یک رویه ی قضایی در محاکم، مورد تفسیر وتبیین حقوقی قرار گیرد ویا با مراجعه به متون فقهی وقانون جزایی ومدنی، توسط قاضی مربوطه مورد استنباط و صدورحکم قضایی قرار گیرد.

3. گفته می شود در تدوین قانون احوال شخصیه ی شیعیان، عناصر خاص وگروه معلوم الحالی نقش اساسی داشته اند که اولا متعلق به پایگاه طبقاتی وکاست اجتماعی خاصی می باشند ودوما نماینده وحامل اندیشه وقرائت کاملا سنتی وجامد از مبانی فقهی وحقوقی واندیشه ی سیاسی شیعه هستند که همواره تأکید داشته اند بعنوان نمایندگان تفکر ومتولیان مذهب تشیع درافغانستان شناخته شوند واز همینرو، طرح وتدوین قانون احوال شخصیه از جانب این گروه را می باید با چنین پیش درآمدی فهم ودرک کرد.

اما آنچه در این خصوص گفتنی وآشکار است این است که بخش عمده ای از حقوقدانان، علما، طلاب و فقهای نو اندیش، وحتا برخی از مراجع تقلید مانند آیت العظمی محقق کابلی، این نوع قرائت فقهی را مورد نقد وبازسنجی نقادانه قرار می دهند. همچنین اکثریت روشنفکران، دانشگاهیان، فرهنگیان وفعالان مطبوعاتی، اجتماعی وسیاسی جامعه ی شیعه در افغانستان باتدوین وتصویب چنین قانونی که ناقض حقوق زنان ونفی کننده ی برابری وشأن شهروندی وحقوق مدنی این قشر می باشد، قاطعانه مخالفت وحتا مبارزه می کنند.

این موضوع را می توان به سیمینار علمی ای که به بررسی ونقد قانون احوال شخصیه ی شیعیان در دانشگاه کاتب در تابستان سال گذشته در کابل برگزار شده بود، نشانی داد که گروه برجسته ای از دانشمندان، اساتید دانشگاه، فقها وحقوقدانان مجتهد ونواندیش شیعه، به روشنی مواد وموارد جنجالی این قانون را مورد نقد وچالش قراردادند وپیشنهاد نمودند که مواد این قانون می باید مبتنی بر درک شرایط روز ومنطبق با منشور ملل متحد واعلامیه جهانی حقوق بشر واصول ومعیارهای دمکراتیک، تدوین وتعدیل گردد. اما این سیمینار ونظریه پردازان آن، با موجی از اتهام وملامت وهوچیگری تدوین کنندگان ومدافعان متحجر، طالب اندیش وعوام فریب این قانون قرار گرفتند.
4. موضوع دیگری که بسیار قابل تأمل جدی است این است که آن دسته از مفاد های جنجالی گنجانیده شده در قانون احوال شخصیه ی شیعیان، آشکارا در تضاد وتعارض با سنت فرهنگی واندیشه ی اجتماعی ای است که اکنون بصورت گسترده درجامعه ی شیعه ی افغانستان تبلور عینی و تظاهر اجتماعی یافته است. موج گرایش به دانش اندوزی وآموزش، دلبستگی و رویکرد همگانی به تولید ارزشهای دمکراتیک مانند تحصیل دختران در دانشگاهها، فعالیت آزادانه ومشتاقانه ی زنان در امور اجتماعی، هنری، ورزشی، فرهنگی، اقتصادی و اداری، سهم گیری فعال جوانان در فعالیتهای مدنی، فرهنگی ومطبوعاتی، مشارکت عمومی درتأمین امنیت، متابعت همگانی از دولت ملی وهمنوایی با موج دمکراسی خواهی وعدالت طلبی، نشاندهنده ی روح تساهل وتسامح وبیانگر گرایش برگشت ناپذیر جامعه ی شیعیان به ارزشهای دمکراتیک واستوار سازی جامعه ی مدنی است. مطمئنا این نوع گرایشات به مراتب بیشتر از تدوین وتعمیل فروعات فقهی قانون احوال شخصیه، هم با سیره وسنت امروزی این جامعه ی نوجو سازگارتر است وهم، تأمین کننده ی خیر وصلاح وفلاح ومنافع اساسی این جامعه ی استداد زده وتحول طلب می باشد. مطمئنا قوانین وقرائتهایی از فقه سیاسی واندیشه ی حقوقی می تواند ضامن توسعه ی اجتماعی ، سیاسی، فرهنگی واقتصادی جامعه ی شیعیان گردد که مبتنی بر شرایط سیاسی ومنطبق با ارزشهای دمکراتیک وتأمین کننده ی حقوق وشأن شهروندی شیعیان در نظام سیاسی وساختار قومی افغانستان بوده باشد.

5. از آنچه درمورد این قانون وموسسان آن گفته شد، اهداف وانگیزه های عمدتا سیاسی عناصر وگروه تدوین کننده ی قانون احوال شخصیه ی شیعیان به روشنی قابل درک وتوضیح است. این اهداف وانگیزه ها اساسا بر دو قاعده ی شناخته شده وقابل پیش بینی استوار است:

نخست آن که تدوین کنندگان این قانون می خواهند به توده های عوام آشکارا جار بزنند اولین کسانی هستند که با تدوین وتوشیح قانون احوال شخصیه ی شیعیان، افتخار تاریخی "رسمیت مذهب شیعه" را از آن خود کرده اند وبدینوسیله می کوشند وجاهت وکرامت سیاسی خویش را در میان توده ها قایمتر سازند.

دوم آن که این آقایان تصور می کنند با تصویب این قانون در پارلمان وگرفتن امضای رییس جمهور، موفق می گردند موقعیت وصلاحیت خودرا بعنوان نمایندگان انحصاری مذهب شیعه درسطح چانه زنیهای کلان، تثبیت کنند و بدین طریق امتیاز واعتبار سیاسی لازم را در ساختار قدرت سیاسی کمایی نمایند.

6. با توجه به حساسیتهای مذهبی وپیشینه ی تعارضات قومی در افغانستان، برجسته کردن هر نوع جنجال ومسئله ای که زمینه ذهنی وبهانه ی سیاسی شعله ور شدن پتانسیل تعارضات مذهبی را فراهم سازد، می تواند خطر سوء استفاده ی سیاسی وتشدید بدگمانیهای قومی ـ مذهبی را درجامعه ی پرتنش ومستعد بحران افغانستان از سوی گروههای سوء استفاده جو وتندرو، به راحتی آماده سازد. موضوعی که در نتیجه ی تصویب وامضای قانون احوال شخصیه پدید آمده است، در صورت حل نشدن منطقی ومعقول آن، احتمال می رود ادامه ی مانور سیاسی وهیاهوی بیشتر رسانه ای، بهانه وشرایطی را بوجود خواهد آورد که به تنش والتهاب سیاسی ـ مذهبی بیشتر دامن بز ند.
7. و در نهایت اینکه، این قانون چنانچه با همین صورت وسیرت، زمینه واعتبار عملی شدن وتطبیق پیدا کند، بزرگترین چالش حقوقی، فرهنگی، خانوادگی و اجتماعی را درحوزه ی زندگی سیاسی ـ اجتماعی جامعه ی شیعیان افغانستان، بویژه در سرنوشت زنان این جامعه که بعنوان پویا ترین وجسور ترین قشر اجتماعی در فعالیتهای اجماعی ومشارکت های فرهنکی ـ سیاسی تبارز یافته اند، فراهم خواهد ساخت. از اینرو لازم است کلیه ی نیروهای فکری وفرهنگی، دانشگاهیان، فعالان حقوق بشر، حقوقدانان، فقها ومجتهدان جوان ونو اندیش وبویژه زنان در جهت تعدیل و تطبیق این قانون با ارزشهای دمکراتیک، شأن شهروندی وحقوق اجتماعی وفرهنگی زنان واصول ومعیارهای جامعه ی مدنی وآیین دمکراسی مبارزه وتلاش جسورانه، هماهنگ وموثر نمایند.

پرویز کامبخش وبحران تنازع نسلها

حمزه واعظی — 2009-03-11T02:21:09Z

پرویز کامبخش، جوان ژورنالیستی که یکسال ازعمرخودرا درزندان بلخ گذراند، بالاخره درآخرین دوردادگاه ،حکم 20 سال زندان را دریافت کرد. آنگونه که اعلام شده، جرم او تنها برداشتن وتکثیرمقاله ای ازیک سایت ایرانی بوده که درموضوع حقوق زن دراسلام نوشته شده بوده است.

این حکم درواقع نمادی ازقدرت وصلاحیت یک اندیشه ی غالب وپرسش ناپذیریست که از آدرس دین دریک کشور سنت زده، جنگ زده وملا پرور، دیرینگی یافته است؛ وپرویزکامبخش نشانه ای ازسرنوشت وسرشت یک نسل است که دقیقا ازهمین آدرس جنگیده، جنگ دیده، کشته، کشته شده، فرمان برده، وشعورش را برپای شعارهمین حکم دهندگان، فتوا دهندگان ومنادیان دین به گرو گذاشته است.

براستی، پرویز وحکم 20 سال زندانی او ازیک بحران چند ضلعی دریک جامعه ی عمیقا پریشان رفتار پرده داری می کند. این حکم، تنازع نسلها یی را تبیین می کند که درگستره ی یک تعامل فرهنگی ـ ذهنی دریک رویارویی نابرابر قرارگرفته اند. این اضلاع را می توان ازچشم اندازفرهنگی ـ سیاسی چنین تصویرکرد:

ضلع اول: نسل نو، با پرسشهای ساختار شکن

نسل نو شامل آن جوانان ونوجوانانی است که سه نوع سرنوشت مشابه را درزندگی اجتماعی خویش تجربه کرده اند:

ـ نسلی که همراه با تفنگ نفس کشیده، باخصلت آتش خو کرده ودرکمرکش کوهها زیسته است

ـ نسلی که درزندان قریه وطایفه به بلوغ رسیده، اما درتنورجنگ تفتیده وازنیش تفنگ گزیده شده است

ـ ونسلی که یا درقفس شهرها مانده ویاغربت نشین دیاررنج واندوه اقالیم دیگرگردیده وسرایشگر افسوس وافسردگی هجرت نوستالوژیک خویش شده است.

خصوصیت مشترک این سه نسل پرخاشگری، پرسشگری، طغیانگری وشک دکارتی ورادیکالی درتمام حوزه های زندگی خصوصی وعمومی است. ازمیان این سه نسل، نسل دوم وسوم، بخصوص، بدلیل فرصتهایی که درآموختن واندوختن سرمایه های علمی ـ فرهنگی چه، درزمان جنگ وچه پس از آن، یافته اند، اکنون با کوله باری از انرژی، تحول طلبی وپرسشگری به زندگی، مذهب، سیاست، فرهنگ، سنتها، هنجارها، ارزشها والگوهای اجتماعی می نگرند.

این پرسش درهمه ی زمینه ها وحوزه ها، ذهن سیال واندیشه ی پویای آنهارا خلجان می دهد. حوزه ی دین بدلیل نقش عمیق وتأثیر شگرفی که درتمام امور زندگی خصوصی وعمومی جامعه دارد، بیشتر ازسایرحوزه ها مورد پرسش وجستجوی کنجکاوانه ی این نسل می باشد. بویژه آنکه دین به یک عادت موروثی برای همه نسلهای این جامعه تبدیل شده که متولیانش نه، هیچگونه پرسش وتردید خردورزانه ای را برمی تابند ونه، هیچگونه پاسخ معقول ومستدلی را درجواب این نسل منتظر وکنجکاو ارائه می کنند.

نسل جدید اما، نسلی است که دردورافتاده ترین روستا به انترنت وکامپیوتر وماهواره دسترسی دارد وبا دنیای بیرون ارتباط برقرار می کند، ازدمکراسی، آزادی های فردی، حقوق شهروندی، آزادی زن وصدها مقوله ی دیگرچیزهایی می خواند ومی داند ومی بیند. نسلی است که به دانشگاه می رود، کتاب می خواند، با دختران دوستی وگفتگو می کند وعاشق می شود.

نسلی است که با چشم خود تجمل رهبران سیاسی وفقروتهیدستی خود وهمنوعان خود درکوچه وبازار وده وروستا را می بیند وبا گوش خود وعده های رنگین وسخنان دلنشین دولتمردان خویش را ازرادیو تلویزیون می شنود. نسلی است که اززبان ملایان، امر به معروف می شنوند، اما می بیند ومی شنود که همان ملایان به سادگی رشوه می ستا نند وبه آسانی تحت دستور وفشاری، فتوای تکفیر صادر وحقایق را وارونه می کنند.

ضلع دوم: نسل حکمران وپرسش نا پذیر

نسل قدیم که آیینه دار آن متولیان دینی ـ مذهبی، رهبران سیاسی والزامات فرهنگ پدرسالارانه است، حافظ وحامی سنتها وارزشهایی است که همواره با تحکم وتسلط برنسلهای جامعه القا والزام شده است. این نسل، ازیکسو خودرا پاسبان انحصاری ارزشها ومبانی دینی ـ مذهبی، سنتهای اجتماعی وحتا میراث سیاسی جامعه می داند واز سوی دیگر، خویشتن را ولی، الگو وسرپرست اصلی نسل جدید می پندارد.

مشکل اساسی اما دراین است که این نسل حکمران، با موجی از پرسشها وتردیدهایی مواجه هستند که از سوی نسل جدید بسوی آنها سرازیر می گردد. پرسشهایی که این نسل نه پاسخ قانع کننده برای آنها دارند ونه منطق عقلانی ودرستی برای برخورد ومواجهه با نسل پرسشگر. به همین دلیل است که این نسل مدعی تولیت وولایت، با یک پارادوکس جدی وبا یک بحران فکری ـ ذهنی روبرو می گردد. گزینه اصلی این نسل اما درمقابل این پرسشها، فریادها وکنجکاویهای شکاکانه ی نسل پرسشگر، سرکوب واتهام است. آنگونه که درقضیه ی میرحسین مهدوی، محقق نسب، کامران میرهزار، نصیر فیاض وبالاخره پرویز کامبخش شاهد بوده ایم وهستیم.

ضلع سوم: دولت منفعل

پس از سقوط رژیم سرکوبگرطالبان درسال 2001 واستقراردولت جدید که با ادعاها وامیدواریهای زرینی درمیان مردم افغانستان به ظهور رسید، بهاری ازشادی وآرزو درذهن نسل جوان رویید. بویژه که حضور جامعه جهانی وسازمانهای مختلف بین المللی درافغانستان، برپرورش وپردازش این امیدواریها فصلی ازباران ریخت. شعارهای دمکراسی خواهی وتکوین جامعه مدنی، نسل جوان را درارتفاعی ازبرع عاج آرزوهای سبز نشانید.

این نسل امیدوار، دولت جدید را مهمترین حامی وبانی این روند میمون می پنداشتند وبه همین دلیل بود که فضای فرهنگی کشور وبویژه شهرهارا پر ازعطرگفتمان دمکراسی وجامعه مدنی وآزادی بیان ومفاهیم رنگینی از اینگونه ساختند. این بهار دمکراسی خواهی وآزادی بیان نسل جوان اما، دیری نپایید. دولت حامی آزادی بیان وپاسبان حقوق شهروندی که در احاطه وقباله ی همان نسل پرسش نا پذیروتندخو قرارگرفته بود، این پرخاشگریهای مدنی و این گفتارهای شک برانداز را نسبت به آنچه که آنها خودرا پاسبان ووارث آن می پندارند، بر نتابیدند. قوه قضاییه، دستگاههای امنیتی وتمامی رهبران ومتولیان دین ودنیای این دولت، همصدا وهمنوا شدند تا صدای این نسل را ببرند وپرسشها وجسارت پرخاشگری آنان را بخشکانند.

ودر فرجام باید گفت: حکمی که برای پرویز کامبخش ازسوی دادگاه بریده شد، حکمی برای دربند کشیدن این جوان جویای عدالت وروشنگری نبود، بلکه حکمی بود برای به تعلیق در آوردن دمکراسی مستعجل دولت حامد کرزی؛ حکمی بود براثبات یک بحران ریشه مند وتناور بنام دینمداری مبتنی برنا اندیشگی وخرد گریزی. حکمی بود برآشکار شدن استبداد دیرپایی که درتمامی سطوح وشریان ذهن وروان ما دویده وتبدیل به یک فرهنگ غالب وپایدار گردیده است، وحکمی بود برافشا شدن بحران تنازع میان دو نسل: نسل پرسشگر وشکاک وجویای مدینه ی مدرنیته وعقلانیت؛ ونسل بسته به تقدیررمزوارگی، سنت فسیلی، دیانت فتوا پردازعشیره ای وسیاست استبدادی وخرد گریز.

باراک اوباما ومعادله ی مجهول بحران افغانستان

حمزه واعظی — 2008-11-06T15:51:00Z

تحول تاریخی

همانگونه که نظرخواهیهای عمومی پیش بینی کرده بود، باراک اوباما درانتخابات چهارم نوامبر برنده شد وبعنوان اولین رئیس جمهور سیاهپوست امریکا تاریخ این کشور بزرگ را در مسیر تازه ای قرارداد. این پیروزی به تعبیر آقای مک کین، رقیب انتخاباتی اوباما، "صدای روشن مردم آمریکا" بود که خواهان تغییرات بنیادین در امور داخلی وبین المللی هستند؛ چیزی که درهمان لحظات اولیه با استقبال سران کشورهای جهان و حتا بازار های مالی دنیا نیز مواجه گردید.

گره استراتژیک

تأثیر انتخاب اوباما درافغانستان اما، یک موضوع مهم می باشد که نه تنها برای مردم ورهبران سیاسی افغانستان بلکه حتا برای آینده کاخ سفید، جامعه جهانی وکشورهای منطقه از اهمیت وحساسیت ویژه ای برخوردار خواهد بود. روشن شدن کامل این قضیه، نیاز به گذشت زمان دارد ولی آنچه مسلم است این است که اولا افغانستان ازمحورهای استزاتژیک سیاست راهبردی ایالات متحده درحوزه جهانی بشمار می رود ودوما، اوباما وارث یک "گره استراتژیک" درافغانستان است که ازرئیس جمهوربوش، به ارث برده است. واقعیت این است که سیاست بوش آغازخوب ولی ادامه ی نا فرجام ونابسنده ای درقبال تحولات افغانستان داشته است.
انتظار میرود ورود اوباما به کاخ سفید، موجب یک تحول عمده واساسی دربهبود روند سیاسی و سرنوشت اجتماعی افغانستان گردد، زیرا این کشورمیدانگاه اصلی مبارزه با تروریزم ومواد مخدر گردیده است. شکست این محور می تواند وضع سیاسی منطقه وحتا جهان را دگرگون سازد ومطمئنا پیروزی امریکا بر تروریزم وحل بحران سیاسی درافغانستان، موقعیت وشانس این کشور را بعنوان یک قدرت بلا منازع، درتصمیم گیرهای جهانی ارتقا خواهد بخشید.

محورهای استراتژیک مبارزه

همانگونه که اوباما درمبارزات انتخاباتی خود بارها برتوجه جدی نسبت به افغانستان تأکید نموده بود، بسیاری از سیاستمداران وناظران افغانستان خوش بین هستند که حضور وی در کاخ سفید بتواند گره استراتژیک موجود درا ین کشورا رمزگشایی نماید. این خوش بینی ها وانتظارات می تواند عمدتا بر سه عنصر استوار باشد:

1. ارسال نیروهای بیشتر نظامی به افغانستان یکی از نشانه های جدی مبارزه با رشد روز افزون گروه طالبان والقاعده خواهد بود، اما این تنها وآخرین راه حل نخواهد بود. با توجه به نقش مهم وموثر پاکستان درحمایت وتجهیز گروه طالبان وپناه دادن به القاعده، تمکین ووادار ساختن اسلام آباد درامر ریشه کن ساختن منابع وپناهگاههای نظامی، فرهنگی ومعنوی تروریزم وطالبان، با هروسیله ای حتا به زور واجبار، می تواند این پیروزی را تسهیل وحتا تضمین نماید.

2. هماهنگی با متحدان بین المللی، بویژه ناتو واتحادیه اروپا درتصمیم گیرها وعملیاتهای مشترک نظامی ـ سیاسی درقبال افغانستان از یکسو، وجلب همکاری قدرتهای منطقه ای ذیدخل درافغانستان، بخصوص، ایران، روسیه وهند وحتا سایرکشورها مانند چین، ترکیه،عربستان سعودی ونیزکشورهای حوزه آسیای میانه درارتباط با افغانستان از سوی دیگر، می تواند شرایط مطمئن تروآسان تری برای موفقیت مبارزه با شورش وتروریزم ونیزبهبود موقعیت ووضعیت سیاسی ومنطقه ای این کشور فراهم سازد.

همانگونه که وزرای خارجه اتحادیه اروپا در نامه خود به ریس جمهور جدید امریکا ابراز داشته اند، جهان وبویژه امتحدان اروپایی واشنگتن انتظار اشتراک عمل وانعطاف سیاسی بیشتر درمسایل جهانی از رئیس جمهور جدید امریکا دارند.

3. مهمتر ازهمه، انتظار مردم افغانستان از اوباما بعنوان یک عنصر تحول طلب، حقوق خوانده وبرخاسته از یک پایگاه اجتماعی ـ خانوادگی متفاوت ومنسوب به ریشه فرهنگی ـ تاریخی جامعه ای مظلوم که طعم تلخ تبعیض وبیعدالتی را چشیده، این است که برای کمک به افغانستان وایجاد تغییرات اساسی در این کشور می باید به چند اولویت وموضوع اساسی توجه وتمرکز نماید:

الف ـ کمک وحمایت از پروسه تعادل وتناسب قدرت وحاکمیت سیاسی درافغانستان از اولیوتهای مهم وقضا شدنی بشمار می رود. واقعیت این است که بخش مهمی از نابسامانی ونا کارکردی نظام موجود، ریشه درپریشانی ساختار حاکمیت وترکیب نا موزون ونا کار آمد مدیریت کلان وعناصر مدیریتی دولت کابل دارد. مسلما برای بسامان شدن روند سیاسی ومشروعیت نظام سیاسی، می باید دو اصل مورد نظر ودراولویت قراربگیرد: نخست آن که تعادل و ترکیب کار آمد دولت بعنوان یک اصل پذیرفته گردد. دوم آن که این ترکیب وتعادل می بایدهم، برایده واراده عناصرمتعهد وکاردان استوار باشد وهم، برتابنده ی پیچیدگی قومی ومشارکت اجتماعی کلیه شهروندان این کشور بوده باشد.

با توجه به نزدیک شدن به انتخابات سال 2009، چنین فرصتی نزدیک است وآقای اوبا ما می باید ازچنین روند وعناصری در افغانستان حمایت نماید. هرچند گفته می شود، بسیاری از نامزدهای مطرح ومهم ریاست جمهوری نظیرعلی احمد جلالی، اشرف غنی احمد زی وزلمی خلیلزاد چشم به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری امریکا دوخته بودند تا با مشخص شدن ریاست جمهوری این قدرت بزرگ حامی افغانستان، کاندیداتوری خویش را علنی نمایند.

ب ـ هر تحولی درافغانستان مستلزم اتخاذ یک سیاست دقیق وعادلانه درجهت اجرای پروسه بازسازی متعادل ومتوازن خواهد بود، چیزی که با صرف نزدیک به 20 ملیارد دلار درظرف ششسال گذشته، عملا ناکام مانده وفرصتهای زیادی به هدررفته است ونا امیدیهای وبد گمانیهای اجتماعی زیادی براگیخته شده است.

ج ـ هر عمل ومبارزه ای با تروریزم وشورش درافغانستان، زمانی به نتیجه مطلوب ومشخص میرسد که تنها مبتنی بر قوه ی زور وگزینه ی نظامی نباشد بلکه می باید برجنبه های فرهنگی، اقتصادی، تبلیغاتی، سیاسی واجتماعی نیز استوار باشد. رشد تروریزم وتقویت ریشه های اجتماعی طالبان درجنوب وشرق ویابویژه درکانونهای اصلی آنسوی سرحدات افغانستان را، نباید پدیده ساده ای تصور کرد وریشه کن ساختن آن را آسان تلقی نمود. مطمئنا تا زمانی که فقر، جهل، بی سوادی وزندگی قبایلی وکانونهای تولید باورها وآموزه های افراطی وجود داشته باشد، مبارزه نظامی وشکست فیزیکی طالبان والقاعده یک پیروزی ومبارزه ی "صوری" خواهد بود که دراندک زمان بازتولید خواهد شد. بنا براین، مبارزه ی موثر واساسی با طالبان والقاعده دو جنبه دارد: یک جنبه اش استفاده از قدرت نظامی است وجنبه دیگرش مبارزه فرهنگی ، اقتصادی، اجتماعی، تبلیغاتی، ذهنی وسیاسی با پدیده جهل، فقر، عقب ماندگی وآموزه های افراط گرایانه که به مثابه بسترو وبهانه اصلی رشد تروریزم می باشد. که این جنبه دوم در ریشه کنی تروریزم، وافراط گری وشورش طلبی اثر ماندگارتر وموثرترخواهد داشت.

اين جناب آمد و رفت!

اوباما/ قاچاقچی مواد مخدر/ کرزی/ چند سرباز آمريکايی

دو شنبه 21 ژوئيه 2008

افغانستان؛

حمزه واعظی — 2008-09-07T22:00:00Z

با گذشت شش سال ازسقوط رژیم طا لبان واستقرار دولت تحت حمایت امریکا درافغانستان، امیدواریهای هیجان آمیز اجتماعی وآرزوهای روشن مردم بتدریج کمرنگ می گردد. شدت وشتاب جریانات سیاسی و سیره وثمره ی رفتارعمومی درسطح کلان، بطورواضح نشان وگمان از بازگشت دوباره ی کشوربه چرخه ی بحران فراگیر دودهه ی گذشته دارد. شکافهای فعال درسطح مدیریت کلان، از یکسو به جبهه بندیهای استراتژیک داخلی زمینه وبهانه داده است و ازسوی دیگر، فرصت آشکاری برای تجدید بحرانهای اجتماعی وتشدید بد نگریها و بد آموزیها در تعامل قومی فراهم کرده است.

سرکوب خونین مطالبات دادخواهانه وعدالتجویانه ی شهروندان شبرغان درماه می سال 2007، حادثه ی جاده شمالی ودرگیری جنرال جرئت با عبدالجبار ثابت، لوی ثارنوال وجهت دادن آن از جانب گروههای فتنه جو به سمت تکوین وترتیب یک بحران قومی و سیاسی، هجوم مسلحانه ی کوچیها درسایه ی حمایت حلقات معین دولتی دردوسال متوالی، یعنی تابستان 2007 و2008 به مناطق امن هزارجات وآتش زدن خانه ها ی مردمان بومی، بستن مکاتب و کوچاندن صدها خانوارازمناطق مسکونی شان وبرافراشتن پرچم سفید طالبان درمناطق تصرف شده ازسوی گروهای مسلحی بنام کوچی، همگی سلسله ای ازیک تصمیم سازی و توطئه گری درهم تنیده، خطر ساز وخزنده ای است که درپشت پرده ی سیاست وسیادت حلقه های کامجو، عظمت طلب، ماجراجو و وابسته تنطیم، ترتیب و تولیت می گردد.

گسترش روزافزون حوزه ی نفوذ وقدرت طالبان علاوه بر جنوب، دربسیاری ازمناطق وشهرها، وحتا پیشروی تا دروازه های پایتخت کشور، دورنمای سیاسی کشوررا بیشتردرتیرگی، تردید وپیچیدگی فروبرده است و زنجیره ی رفتارها و روایتهای متناقض و نا متعادل را در سرنوشت نا فرجام ملی تبارز می دهد. این درحالیست که، رئیس جمهور کرزی، آشکارا وبی محابا، بارها درنمایشها وچرخشهای سیاسی خنده آور، گاهی طالبان را فرزندان افغانستان می خواند، گاهی آرزو می کند آنها سربازان وی باشند، گاهی خواهان مذاکره ومسامحه با این گروه ومشارکت انها درقدرت می گردد وگاه حتا، حضور طالبان را خطر اصلی دربرابر قلمرو زمامداری رو به تزلزل خویش، نمی شمارد. این گفته ها و کردارهای تأمل برانگیزسیاسی وی، درمقام نماد اصلی قدرت سیاسی وحاکمیت ملی، می تواند بطور ضمنی، آنچه را که در یک فرایند فرساینده وشک برانگیز، درسیروسرعت حوادث وتحولات زنجیره ای سالها ی اخیر، پرده داری وسازماندهی می گردد، بیشتر تفسیرو تفهیم محتوایی کند.

بهرحال، مجموعه ی این رویدادها ونشانه ها، سنجش ودرک مارا از واقعیتها و روند سیاسی افغانستان به این حقیقت معطوف می سازد که:

1. نظام سیاسی ای که قراربود نظم اجتماعی، آرمان ملی وحاکمیت مشروع ومشارکت پذیر را درخرابه های سیاسی و ذهن مغشوش تاریخی جامعه ی چند قومی افغانستان، برمبنای توافقنامه ی بن، به پروسه ی ملت سازی استوار وپایدار تبدیل کند، براثر ناراستی زمامداران، توطئه گری وانحصارطلبی فزون خواهان، هوسهای خام رهبران ونا سنجشگری نخبگان قومی وکژمداری وپریشان رفتاری روشنفکران، درسراشیبی فرسایش مجدد قرارگرفته است.

2. سیاستهای گنگ، سنجش نا پذیروابهام آمیز جامعه ی جهانی وقدرتهای بین المللی حامی دولت، دربرابر سرنوشت سیاسی، پیچید گی مناسبات قومی، ساختار قدرت سیاسی وواقعیتهای اجتماعی ـ فرهنگی افغانستان، زمینه وبهانه ی شگرفی در روند آشفتگی وبد فرجامی جریانات کنونی فراهم کرده است.

3. بافت ناهمگن وساخت بی قاعده ی هرم قدرت سیاسی از یکسوبه انحصار قدرت در دست گروه های قومی وسیاسی خاص منجر گردیده واز سوی دیگر، تجربه ی ناکام ومکرری ازنا بسندگی وناراستی درمدیریت کلان ملی ارائه داده است.

4. الگوی بکارگرفته شده درترکیب ساختاری وترتیب مشارکتی دولت ملی، مدل مشارکت عمودی را تصویر وتبلور بخشیده که برمبنای آن، عمدتا نخبگان یک گروه قومی، نماد قدرت سیاسی وامتیازات ملی را تمثیل می کنند. این روند بتدریج، به فرسایش پروسه ی دولتسازی زمینه داده است.

5. بیعدالتی درتوزیع قدرت سیاسی، تبعیض درتقسیم سهمیه بازسازی ونابرابری درتأمین حقوق شهروندی، بحران اعتماد را نسبت به ماهیت دمکراتیک وملی دولت شدت بخشیده وبه رها سازی پتانسیل بحران قومی میدان داده است.
بنا براین، درحالی که کشور در یک بحران چند لایه فرورفته است، گروهها ونخبگان سیاسی با امیدواری و هیجان خودرا برای دور تازه ی آنتخابات ریاست جمهوری وپارلمانی آماده می کنند، در چنین حالتی این پرسش پیش می آید که با رئیس جمهور وکابینه ی جدید، چه امیدها و دستاوردهایی برای مردم افغانستان می توان نوید واطمینان داد؟ در روند ابهام آمیز وغبارگرفته ای که یأس عمومی ونارضایتی اجتماعی در دل بسیاری از شهروندان شیوع فراگیر یافته است، سرنوشت جامعه ی مبهوت ومنتظر افغانستان به کجا منتهی خواهد شد وآینده سیاسی این کشور با انتخاب ریس جمهور جدید ودرسایه ی حضور قدرتهای خارجی، در حالی که گروه طالبان والقاعده هر روزه پیروزیهای تازه ای بدست می آورند، چگونه رقم خواهد خورد؟

ناباروری جامعه پذیری سیاسی

جامعه پذیری سیاسی ونقشهای اجتماعی

شنبه 2 اوت 2008, نويسنده: حمزه واعظی

تأُخر فرایند نوگرایی

مدرن شدن و بسیج اجتماعی

شنبه 19 ژوئيه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

درون داده های فرهنگ قبیله ای

افغانستان وسازه های ناقص هویت ملی

چهار شنبه 16 ژوئيه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

افغانستان و سازه های ناقص هویت ملی

ساختار موزاییکی؛ ویژه گی ها و کارکردها

چهار شنبه 9 ژوئيه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

افغانستان و سازه های ناقص هویت ملی

فصل اول

چهار شنبه 9 ژانويه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

فارسی ستیزی؛

ناسنجشگری در سیاست واستبداد در مدیریت

چهار شنبه 20 فوريه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

ناباروری جامعه پذیری سیاسی

حمزه واعظی — 2008-08-01T23:00:00Z

ازپیامدهای مهم فرهنگ قبیله ای درافغانستان، مختل شدن فرایند " جامعه پذیری سیاسی" می باشد. جامعه پذیری سیاسی، به فرایند مستمر یادگیری گفته می شود که به موجب آن، افراد ضمن آشنا شدن با نظام سیاسی از طریق کسب اطلاعات و تجربیات، به وظایف حقوقی ونقشهای خویش درجامعه، پی می برند. دراین فرایند ارزشها، ایستارها، نهادها، اعتقادات و آداب ورسوم ازنسلی به نسلی دیگر انتقال می یابد. آثار وتجلیات جامعه پذیری سیاسی را می توان در رفتارهای گوناگون سیاسی واجتماعی اعم از رأی دادن، حمایت از احزاب سیاسی، شرکت درمجامع صنفی، مشارکت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و جز آن مشاهده کرد.

جامعه شناسان، عوامل مؤثر درجامعه پذیری سیاسی را به عوامل " اولیه " و " ثانویه" تقسیم می کنند. درعوامل اولیه، خانواده وگروه های همسالان نقش اساسی درجهت انتقال جامعه پذیری سیاسی به فرد ایفا می کنند. درعوامل ثانویه، گروههایی چون: مدارس و موسسات آموزشی، احزاب سیاسی، اتحادیه ها و نهادهای صنفی و رسانه های گروهی نقش تعین کننده ای درجهت آشنایی و ارتباط فرد با مفاهیم ونظام سیاسی دارند. درمجموع، جامعه پذیری سیاسی به مشارکت سیاسی فرد درجامعه می انجامد وضمن وابسته کردن وی به نظامی که به آن تعلق دارد، وی را برای قبول مسئولیت های گوناگون اجتماعی آماده می کند. دراین فرایند، افراد می آموزند که باید با مشارکت در روند تصمیم گیری های سیاسی واجتماعی در سرنوشت خویش شرکت کنند.(29)

ـ افغانستان و بسترهای مفقود جامعه پذیری سیاسی

جامعه پذیری سیاسی درافغانستان به دلیل فقدان بستر های لازم، سیرت بایسته ای پیدا نکرده است. نمودار واقعی جامعه پذیری سیاسی، فرایند " مشارکت" می باشد؛ مقوله ای که درجامعه ی چند گانه ی افغانستان بی محل و مطالعه نشده مانده است. دلایل وعوامل این امر را باید درگزاره های ذیل جستجو کرد:

الف ـ بستر جامعه پذیری سیاسی " فرهنگ سیاسی" آن جامعه است. " فرهنگ سیاسی از ایستارها، اعتقادات واحساساتی تشکیل شده است که به نظام سیاسی نظم ومعنی می بخشد وبدین ترتیب اصول وقواعدی را بررفتارسیاسی حاکم می گرداند. ( 30). فرهنگ سیاسی نیز، بدلیل فقدان سازمان های نظام مند اجتماعی، احزاب متشکل، اتحایه های قانونمند و نظام پویا وپایدار سیاسی درافغانستان، مجال ظهور وبلوغ نیافته است. چنانکه توضیح گردید، جامعه ی افغانستان هنوز هم ازمرحله ی جامعه ی قبیله ای عبور نتوانسته است؛ در چنین جامعه ای، فرهنگ مسلط هم، فرهنگ قبیله ای است که رفتارها وسو گیری های اجتماعی را تعیین می کند. بدینرو، تسلط فرهنگ قبیله ای برافراد، شرایط ذهنی وخصیصه های روحی تولید وتکثیر فرهنگ سیاسی را از آنها گرفته است. درفراهم آوری این شرایط، تربیت خانوادگی، بینش قبیله ای، دانش وسواد محدود، رواج بدبینی نسبت به حاکمیت استبدادی، بیگانگی نسبت به مفاهیم سیاسی، عدم آشنایی بامقولات ملی و وظایف و مسئو لیت های سیاسی ـ اجتماعی وبی تفاوتی و انزوا گزینی، فراهم نبودن بستر آزادیهای سیاسی و مشارکت اجتماعی، نقش اساسی و بنیادینی ایفا کرده است.

باتوجه به اینکه جهت گیری های فرد نسبت به سیاست می تواند تا اندازه ی زیادی ناشی ازشخصیت وفرهنگی که بر او سلطه دارد باشد، نظام قبیله ای درافغانستان به گونه ای تولیت وتربیت شده است که اولا شخصیت وتربیت افراد ناپویا، منزوی، مرکز گریز، نا اندیشه گر، سنت زده، مذهب مدار، نا سنجشگر ودر نتیجه غیر سیاسی می پرورش می یابد؛ و ثانیا جوهر وجوانب بافتاری فرهنگ قبیله ای درکشور، اساسا ماهیت افسانه پرداز، اسطوره پرور، رمزواره، راکد وغیر سیاسی دارد که راه را برای توسعه و تولد آموزه ها ومفاهیم سیاسی می بندد.

ب ـ نظام های سیاسی درافغانستان اصولا، نظام های غیر مشارکتی بوده اند. این نوع نظام به دلیل نابرخورداری ازمشروعیت ملی، نخواسته و یا نتوانسته است ظرفیت لازم وزمینه های مساعد مشارکت وپویایی سیاسی شهروندان را فراهم آورد؛ بلکه همت این نظام ها بربستن چشمهای جامعه و درتاریکی نگه داشتن آنها و تعمیق وترویج تفرق اجتماعی استواربوده است. این تاریکی، افراد جامعه را از " دیدن" عیوب وشکستگی های نظام و نیز فلاکت سیاسی ونداری های اجتماعی خویشتن خود، دور نگهداشته وانگیزه ی مشارکت آگانه و مباشرت خردورزانه ی سیاسی ـ اجتماعی را ازآنها گرفته است.

ج ـ بحران هویتِ ناشی از ساختار موزاییکی و چند گانگی های اجتماعی، بطور گسترده و جدی زمینه های تبلور و تأمین فرهنگ سیاسی را مسدود کرده است. ازعوامل مهم، اساسی وتعیین کننده ی فرهنگ سیاسی، شرایط تاریخی، خصوصیات جغرافیایی، ساختار اجتماعی ـ اقتصادی، آداب ورسوم و سنتهای سیاسی می باشد که درافغانستان، کلیه ی این شرایط بدلیل نا گشودگی ونا زایشگری پیوسته، به نفع تکوین فرهنگ سیاسی عمل نکرده است. نقصان نهادهای اجتماعی عقلانیت گرا، غیبت ثبات وتعادل درنظام سیاسی، ناکارآمدی ونافراگیر ی مؤسسات آموزشی، خلأ وجود احزاب سیاسی فرهمند ومردمی وفقدان نهادهای فعال و فراگیر صنفی ومدنی ونبود رسانه های گروهی جامع که به همگونگی و آگاهی سیاسی و سازگاریهای اجتماعی کمک کنند، جریان تولید، تکثیر وهمگانی شدن فرهنگ سیاسی را عقیم گذاشته است.

از عواقب آشکارِ به بلوغ نرسیدن جامعه پذیری سیاسی، رکود وخاموشی دیرینه ی سیاسی درجامعه ی افغانستان بوده است که درناکامی های اجتماعی، پس ماندگی ها وندانستگی های سیاسی، خویشتن خواهی ها وناشکیبا یی های قومی، تعارضات وبحران سازیهای ملی وهویتی اکنون، تجلی پیدا کرده است. نپختگی های سیاسی ناشی از تکوین نیافتن جامعه پذیری سیاسی، درجنگ های داخلی سه دهه گذشته به روشنی نشان داده شد. هجوم "گوسفند وار" به جاذبه های دروغین سیاست و گرایش نا بخردانه واحساسی به احزاب سیاسی، جهادی وقومی عرصه ی تعامل ملی را به شدت مشوب ورفتارها ومناسبات اجتماعی را عمیقا متشنج وملتهب نمود.این روند ناگسیخته به شکل یک انفجار، نظم نیم بند سیاسی را فرو غلطاند و به صورت یک " عصیان" فراگیر ورام نشدنی درسرنوشت پریشان جمعی رخ نمود.

هرچند، وجود یک دشمن خارجی (اتحاد جماهیرشوروی) به مثابه یک " گوسفند قربانی" چند صباحی همایش متزلزل ولجام گیسخته ای را درمیان اقوام پدید آورد که برمحور شعارهای عام وعاقبت نیندیشانه ای چون "آزادی" و "حکومت اسلامی" گرد آمده بودند؛ اما با ذبح شدن این گوسفند قربانی و برجای ماندن ارثیه ی چند تکه ای بنام " حاکمیت سیاسی" ، جنگ همه علیه همه، شدت وجهت تازه ای پیداکرد. این جنگ ها عصیان عمومی وبی فرجامی بود که اندک ریشه های فرسوده ی مدارای قومی وهمزیستی اجتمای را سوزانید.

پیش از پیروزی گروههای قومی موسوم به احزاب جهادی، کلیه ی این گروه های جهادی عوامانه شعار " آزادی" سر می دادند اما تصور وتعریف روشنی از مصداق این مفهوم نداشتند واصولا درکی از این واقعیت پیدا نکرده بودند که بدست آوردن آزادی از کدام مرجع، برای کدام ایل و تبار، با کدام حیطه وحدود فلسفی وسیاسی، بر مبنای چه معیار دینی وعرفی، چگونه و تا کجا؟

پس از پیروزی نیز، همه ی این رهبران سیاسی و جهادی شعار " حکومت اسلامی" سر می دادند اما خود، قرائت روشنی از مدل حکومت اسلامی ومبانی تئوریک آن و نیز درک درستی از چگونگی وشرایط تطبیق عملی آن نداشتند. بنابراین، هنگامی که به این آزادی مهارنشدنی ولجام گسیخته رسیدند ودر موقعیت تشکیل حکومت اسلامی مورد ادعای خود قرارگرفتند، همان شعارها و هدف ها ی عوامانه، از آن جا که بر مبانی تئوریک و تعاریف اندیشه ورزانه و نقشه ی عملی مبتنی نبود، خود عاملی برای رویارویی های خونین وبحران های فراگیر گردید.

سرانجام، بسیاری از این سود خواهان دنیا وسوداگران دین وسیاست، به این اعتراف ونتیجه رسیدند که فقدان خرد سیاسی واندیشه ی سُتره ی دین ورزانه، ره آورد غمباری برای مردمان خوش بین ودین باور افغانستان به ارمغان آورده است. حتی پرمدعا ترین آنها، گلبدین حکمتیار، که به بنیادگرایی سرسختانه معروف است، پس از شکست سیاسی ـ نظامی و فرار به خارج، با "انقلاب" خواندن جنگهای بنیاد افگن چهارده ساله ی موسوم به جهاد، اعتراف کرد که: " مابرای انقلاب شعارهای عام داشتیم: آزادی وحکومت اسلامی ولی این شعارها درعمل کافی نبود". (31) وبراین اعتراف، رقیب دیرینه ی او ومدعی زعامت دینی و بنیان گزار "دولت اسلامی"، برهان الدین ربانی، که خود از مدعیان و سرآمدان سیاسی عرصه ی بازیگری وبحران سازی های چند دهه اخیر افغانستان بوده است نیز، صحه گذاشت. (32)

بنا براین، بدون تردید می توان ریشه های اصلی تکوین وتجربه ی این گونه بحرانها و منازعات مستمر سیاسی، فرهنگی واجتماعی را درناشکفتگی فرهنگ سیاسی وفرصت نیافتن عناصر، الگوها وزمینه های جامعه پذیری سیاسی درافغانستان جستجو کرد.

ادامه دارد.....

پاورقی ها

29. عبدالعلی قوام، " در آمدی بر جامعه پذیری سیاسی "، نامه علوم اجتماعی، سال سوم، شماره 1، زمستان 1368، صص 236 ـ 229

30. ژاک هونتزینگر، ص 232

31. سخنرانی گلبدین حکمتیار در "هشتمین مجمع علمای شیعه وسنی" ـ تهران، هتل شهر، 1379.11.19

32. برهان الدین ربانی نیز که چهار سال قدرت سیاسی در کابل را در اختیار خود وحزب وعناصر همتبار وهمسویش داشت، وداعیه رهبری وریاست " دولت اسلامی" را یدک می کشید، پس از سقوط دولت تحت هدایتش درکابل توسط طالبان، درکنفرانس " علما و قوماندانهای جهادی" که بتاریخ 10 تا 12 قوس 1376 در اصفهان ایران برگزار شده بود، در سخنرانی خود صریحا به اشتباهات خود وهمه ی رهبران جهادی اعتراف نموده واز مردم افغانستان معذرت خواهی نمود. وی همچنین از سایر رهبران جهادی نیز خواست که بخاطر اشتباهات سیاسی ای که مرتکب شده اند، از مردم پوزش بخواهند!

تأُخر فرایند نوگرایی

مدرن شدن و بسیج اجتماعی

شنبه 19 ژوئيه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

درون داده های فرهنگ قبیله ای

افغانستان وسازه های ناقص هویت ملی

چهار شنبه 16 ژوئيه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

افغانستان و سازه های ناقص هویت ملی

فصل اول

چهار شنبه 9 ژانويه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

فارسی ستیزی؛

ناسنجشگری در سیاست واستبداد در مدیریت

چهار شنبه 20 فوريه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

تأُخر فرایند نوگرایی

حمزه واعظی — 2008-07-19T08:55:00Z

" ساختار سنتی" مانع مهمی در راه فراهم آمدن نظم وفاقی ونوسازی بنیادهای فکری، فرهنگی وسامان ذهنی در جامعه بوده است. این ساختار، ایستایی و انقباض شریانهای اجتماعی را موجب شده وتوانگری و پتانسیل های اجتماعی را برای همانندی و همسویگی وتطابق اجتماعی به تحلیل برده است. بازتولید برون داده های فرهنگی وظرفیت جذب وهضم ایستارها وفرآورده های جدید وقدرت تحمل وتحمیل دگردیسی ها دراین ساختار، به شدت ضعیف است. به همین دلیل این وضعیت، جامعه ی افغانستان را از "مرحله ی قومی" فراتر نبرده ونتوانسته است شرایط ارتقا به "مرحله ی جامعه ی ملی" را به بایستگی فراهم سازد. نظم وفاقی و وفاق اجتماعی درشرایطی تطبیق می شود که جامعه به" مرحله ی ملی" رسیده باشد و مرحله ی ملی شدن زمانی به فعلیت می رسد که آن جامعه تمایل به مدرن شدن پیدا کند.

"کارل دوچ" در روند تشکیل ملت ها، ملی شدن یک جامعه را از نزدیک به "مدرن شدن" آن پیوند می زند. او معتقد است که به دلیل مدرن شدن جامعه وروند هایی که آن را همراهی می کنند مثل: توسعه ی ارتباطات، آسانی حمل ونقل، وسایل اطلاعاتی، تشابه میان گروه های مختلف و موجود اجتماعی را سرعت می بخشد. (17)

مدرن شدن، همچنین، بسیج اجتماعی را نیز بدنبال دارد. یعنی افزایش مبادلات اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی میان مردم منطقه، ایجاد قطب های جذب کننده؛ توسعه ی زیربنایی به نوبه ی خود بسیج بخش فزاینده ای ازمردم، روند تشابه گروه های قومی را سرعت می بخشد؛ این تشابه به وِیژه از آن جهت بارز است که گروها ریشه های خود را ازدست داده اند. مدرن سازی، وفاداری، قومی را ازمیان می برد، آنگاه تشابه راه را بر ظهور نوعی همبستگی وانسجام که براساس سهم گرفتن از ارزشها، اعتقادات ومنافعی واحد استوار است، بازمی کند. ملت نتیجه ی دگرگونی قومی با عناصر قومی مختلف است که دریک روند بسیج اجتماعی قرار گرفته اند. (18)

آهنگ ورود مدرنیسم درافغانستان بسیار مورچه وار بوده است. مدرنیسم، به مفهوم باز گشودن راه تعامل و بهره مندی از ارزشهای فرهنگی، علوم جدید، مدل نظام سیاسی، و ارزشهای فکری و جلوه های مادی وصنعتی تمدن نشأت گرفته از نظام های صنعتی غرب، در افغانستان با تأخیر وتعلل فراوان مواجه بوده است. چه، آن که :
" افغانستان از دیدگاه فرهنگی یکی از کنار افتاده ترین سرزمینهای جهان اسلام بود وتا دیرگاه در راستای آشنایی با اندیشه های اروپایی گام نگذارد.حضور استعمار در حالی که بهره گیری فنی نوین اروپایی را برای افغانان عملا بایسته می شمرد، به گوشه گزینی سیاسی و فرهنگی آنان نیز کمک می کرد. روشن است که این گوشه گزینی، راه را بر گسترش آموزشگاهها ی نوین، کتابخانه ها، چاپ روزنامه، ساختن جاده ها ورسانه های گروهی نو پدید می بست." ( 19 )

ـ دولتهای ناتمام وکارکردهای نا فرجام

از آنجا که در فرایند نوسازی، علاوه برنقش فکری و سهم فرهنگی جامعه ی روشنفکری، عمدتا دولت های ملی با دراختیار داشتن ابزار و شرایط لازم، مجاری ورود عناصر جدید نظیر تکنولوژی، صنعت، قوانین، مفاهیم وشاخص های فکری وفرهنگی نظیر دمکراسی، آزادی، حقوق بشر وتساوی انسانی زن ومرد را باز می گشایند، درافغانستان اما هم، سیرت جامعه ی روشنفکری، بصیرت مسعود پیدا نکرده است تا سرمایه های فکری و جانمایه های فرهنگی وذهنی مطلوب مدرنیته را درجامعه ی سر شار از سنت قبیله ای ـ اسطوره ای وغرق درالفت مذهبی ـ پنداری چراغداری نماید وهم، دولت ها جلوه ای از سازمان قبیله ای بوده اند که با آرایه های نسبتا مدرن و لی کارکردهای سنتی ـ قبیله ای درجایگاه دولت تکیه زده اند، عاجز از مدیریت عقلانی ونا توان ازخردورزی فرهنگی ـ سیاسی بوده اند تا پدیده ی مدرنیسم را دراین کشور رهبری مطلوب وراهگشایی معهود نمایند.

این دولت ها عمدتا و اساسا دارای دو ویژه گی بوده اند: اولا خاستگاه قومی داشته اند؛ دوما برمدار منافع قومی عمل کرده اند. ازاین رو اینگونه دولت ها از شاخص ها و مختصات دولت ملی نابرخوردار بوده اند وبه همین دلیل هم، نتوانسته اند کارکردهای مدرن ومتکامل ازخود ارائه دهند. از همین روست که جریان "نوسازی" و "دگرگونی سیاسی" درافغانستان درسایه ی حاکمیت چنین دولت هایی، بسیار کم رمق و آهسته اتفاق افتاده است.

مشکل دیگر این بود که: " افغانستان منابع مالی بسنده ای نداشت که خود در راه نوگرایی سرمایه گذاری کند، واز سوی دیگر برای بهره گیری از ذخایر طبیعی کشور گرایش نشان داده نمی شد و درنتیجه نوگرایی ونوسازی نمی توانست در پهنه ی گسترده چهره بندد. افزون براین، وضع طبیعی وبافت اجتماعی ـ قبیله ای افغانستان از ویزگیهایی برخوردار بودکه نمی توانست با شوه های سنتی، آن کشور را در راستای رویارویی سازنده ای با دو رویه ی تمدن بروژوازی غرب جای دهد." (20)

با این وجود، اگر تلاشهای اندک و جلوه های کمرنگی که درطول یک قرن اخیردر روند تمرین وتکوین مدرنیسم صورت بسته است، به گفته ی گرگوریان، یکی از کارشناسان تاریخ افغانستان، دو عامل مهم تاریخی در سیر این نوسازی نقش داشته است:" نخست تلاش وستیز افغانان در برابر روس وانگلیس و برخوردهای سیاسی با آن دو قدرت؛ دوم وابسته بودن حکومت دودمانهای فرمانروا ی افغانستان به پشتیبانی قبایل وبهره گیری از آنها برای پایدار نگهداشتن حکومت خویش وحفظ حاکمیت واستقلال کشور. تاریخ نوگرایی درافغانستان در حقیقت تاریخ کوشش فرمانروایان آن سرزمین برای نیرو مند شدن در برابر
ایران، انگلیس، روسیه وسیکهای هندوستان وتکیه بر قبایل بوده است." (21)

ـ امیر حبیب الله وطلیعه ی نو گرایی

سر آغاز وطلیعه ی جدی نوسازی سیاسی ومدرنیسم فرهنگی را می توان از دوره ی زمامداری امیر حبیب الله خان نشانی نمود، که با اقدامات نوسازانه ی فرهنگی در حوزه ی آموزشی ومعارف، ازجمله تأسیس "مدرسه حبیبیه" و "مکتب حربیه"، طرح مسایل نو اندیشانه درحوزه ی فکری، ادبی و اجتماعی از طریق مطبوعات، بویژه نشریه "سراج الاخبار " ونیز گسترش برخی صنایع سبک مانند تأسیس کارگاههایی نظیر فشنگ وتفنگ وباروت سازی، پارچه بافی، سکه زنی، ریخته گری، شمع وصابون غیره به ظهور میرسد.

" او در آغاز سال1907 به هندوستان رفت واز بنیادهای نوین دیدن کرد وبا پیشرفتهای دولت انگلیسی هند در زمینه ی دانش وکارشناسی از نزدیک آشنا شد، وخود به گاه برجای نهادن نخستین سنگ ساختمان آموزشگاه اسلامی لاهور، مسلمانان هند را به کسب علوم ودانش به شمول علوم دنیوی توصیه کرد. حتا سخن از شرکت در فرامشخانه که به درخواست خود در آن عضویت یافته بود، به میان آورد." (22)

بنابراین، وی در این سفر " ... به ضرورت انکشاف تکنالوژیک در افغانستان ( توسط استخدام تکنیسین ها ومتخصصین خارجی برای ساختمان راه و احتمالا راه آهن) پی برد. او درعین حال گام هایی برای بهبود سیستم تعلیم وتربیه درافغانستان برداشت. به مثابه سر آغاز در زمینه بهبود تعلیم وتربیه، امیر درسال 1903 به تمام مساجد کابل فرمان داد که اطفال را که در کوچه ها بازی می کنند، جمع نموده وبه آنها تعلیم بدهند. روسای محلات مختلف به امیر اطلاع دادند که آنها ازتدریس اولادهای شان عاجزند وامیر امر کرد که این سیستم درتمام کشور باید تطبیق گردد... این اندیشه های انقلابی ونجیبانه بصورت طبیعی درمقیاس ملی عملی نشد، اما قدم های مهم در جهت تأسیس سیستم مکاتب غیر مذهبی دایر شد. درسال 1904 لیسه حبیبیه یا اولین مکتب ثانوی ( تنها برای بچه ها) افتتاح شد. در رابطه با افتتاح لیسه حبیبیه، امیر درباره تعلیم وتربیه عمومی اعلامیه ای صادر کرد که متن آن چهار سال پروگرام درسی که دساتیر مذهبی، فارسی، ریاضی وجغرافیه را دربر می گرفت، شامل می شد. تعلیم وتربیه برای تمام اتباع اجباری بود. همچنان یک لیسه حربیه نیز افتتاح گردید که معلمین آن افسرهای ترکی واداره آن بدست هندیها بود... بنا براین، امیرحبیب الله به حیث بنیادگذار سیستم تعلیم وتربیه مدرن افغانستان ازحامیان تعلیم وتربیه " غربی" بود، اما با اینهم تعلیم وتربیه مذهبی بنیاد وا ساسی بود که سایر تعالیم بالای آن قرار داشت... این اندیشه ها که از تعالیم تجدد گرایانی مانند سید جما الدین افغان وسید احمد خان متأثر بود ودر دربار توسط نویسنده وژورنالیست برجسته ـ محمود طرزی ـ نمایندگی می شد، با عقاید امیر عبدالرحمان که کسب علم را منحصر به اشراف می دانست، از ریشه تفاوت داشت... طرزی که فامیل او در دوران حاکمیت امیر عبدالرحمان جلای وطن بود، در سال 1904 از دمشق به افغانستان برگشت. درهمین جا، طرزی با فلسفه اروپایی و همچنان با رفورمیست ها وپان ـ اسلامیست های جنبش ناسیونالیستی عثمانی آشنا شده بود. امیرحبیب الله در اولین سالهای حاکمیت خود تحت تأثیر استدلال طرزی درباره اهمیت نوسازی درعرصه تعلیم وتربیه، مخابرات واقتصاد قرار داشت...تأثیر پذیری امیر حبیب الله از اندیشه های تجدد خواهی همچنان ازین حقیقت آشکار می گردد که موصوف در سال 1911 نشریه پانزده روزه محمود طرزی را بنام سراج الاخبار که بزبان فارسی نشر می شد حمایت وتشویق نمود. در جریده مذکور برعلاوه نشر اخبار، سعی می شد تا اساسات تیوریک ماهیت واهداف غایی ناسیونالیسم افغان بخاطر رهبری گذار اجتماعی ـ اقتصادی کشور طرح ریزی شود. سراج الاخبار واندیشه های طرزی تأثیر بزرگی بربخش تجدد خواه بروژوازی افغانستان در طول یک دهه اعمال نمود. در سال 1918 موقف ضد بریتانوی وپان ـ اسلامیسم رزمنده طرزی موجب پریشانی امیر وجریده ممنوع قرارداده.
(23).شد

ـ امان الله خان؛ آرمانهای مترقی وجامعه ی قبیله ای

دوره ی امان الله خان را اما، جدی ترین دوره ی تجدد طلبی میدانند که در تاریخ سیاسی افغانستان به ثبت رسیده است. این امیر جوان وتجدد خواه که پیش از تاجگذاری، در صف مشروطه طلبان اصلاحگر قرار داشت، پس از رسیدن به قدرت سیاسی آرمانهای نوگرایانه را با گرته پذیری از الگوی ترکیه و غرب در جامعه ی شدیدا سنتی ـ مذهبی افغانستان به آزمایش گرفت. عمده ترین اقدامات وی در جهت تطبیق پروسه ی تجدد، انجام سلسله ای از اصلاحات ـ اساسا ناکام ـ بود که در چند محور خلاصه می شود:

1. نو سازی سیاسی شامل اعلام استقلال سیاسی افغانستان، تدوین قانون اساسی، تأسیس پارلمان انتخابی،تطبیق نظام مشروطه ی سلطنتی و اعطای برخی آزادیهای سیاسی

2. اصلاحات اجتماعی شامل لغو بردگی، تضعیف نقش ملایان ومراجع مذهبی، لغو رتبه، القاب وعناوین مربوط به روسای قبایل،سردارها، خوانین وملک ها که وسیله تمایز طبقاتی جامعه بود.

3. دگر سازی های مذهبی شامل :

ـ غیر روحانی ساختن تأسیسات یعنی تعدیل تشکیلات نظلم به منظور تخریب قدرت حقوقی اسلام

ـ غیر روحانی ساختن شغل وپیشه یعنی تعدیل خصوصیات وظیفوی موسسات مذهبی حکومتی

ـ غیر روحانی ساختن از لحاظ حقوقی، یعنی تدیل ساختار حقوقی جامعه

ـ غیر روحانی ساختن سمبولیک، یعنی تغییرات در بخش های فرهنگ ملی یا زندگی اجتماعی که تشابه سمبولیک با اسلام داشت ( 24)

4. نو گرایی های فرهنگی که مبتنی بر یکسری از بدعتها در نظام پایدار اجتماعی بود مانند کشف حجاب، تغییر لباس سنتی به لباس اروپایی، تغییر تعطیلی روز جمعه به پنجشنبه، ارتقای موقعیت زنان با اعطای یکسری آزادیها وحقوق انسانی، از جمله حق تحصیل، ونیز مشارکت دادن آنان در ادارات وموسسات آموزشی ومراکز تولیدی، ارسال دانشجو به خارج، اختلاط دختران وپسران در موسسات آموزشی، گسترش مراکز آموزشی ومکاتب دولتی در ولایات، توسعه ی صنایع چاپ ونشر ، گسترش وپویایی فعالیتهای فرهنگی ـ ادبی، تاسیس جراید وروزنامه های متعدد دولتی مانند اتفاق اسلام، طلوع افغان، بیدار، واتحاد مشرقی ونیز برای اولین بار نشرجراید غیر دولتی مانند "انیس" ، " افغان"، "نسیم سحر"، " پشتون ژغ"، و "نوروز"

5. انکشاف اقتصادی: هرچند در برنامه ی اصلاحات امانی جهت تحول وانکشاف اقتصادی نقشه ی خاصی پیش بینی نشده بود، اما تغییراتی که در سایر شئون زندگی مردم وطرز اداره ی دولت رخ داد، طبعا بر اقتصاد هم بی تأثیر نبود. اصلاحات در امور مالی همراه با وارد نمودن سیستم جدید مسکوکات براساس اعشاری، تبدیل دفاتر از رقوم به جدول واز همه مهمتربودجه، یعنی تخمین قبلی عواید ومصارف دولتی هریکی به نوبه ی خود در مساعد ساختن زمینه برای فعالیت تجارتی واقتصادی خدمت نمود. همچنین احداث سرک های مهم کابلـ تورخم وکابل ـ قندهار وقندهار ـ چمن بین پایتخت تا سرحدات هند بریتانوی که در عصر امیر سابق ایجاد شده بود، اعمار و ترمیم گردیده وبرای ترابری تجاری مورد استفاده قرار گرفت. اضافه براین، توسعه تجارت با کشورهای اروپایی و احیای صنایع موجب تحول نسبی در فرایند اقتصادی این دوره گردید. رویهمرفته می توان گفت که سیاست اقتصادی امان الله شاه که به توسعه ی صادرات، محدود ساختن واردات وایجاد صنایع متوجه بود،همراه با در هم شکستن انزوای اقتصادی کشوردر نتیجه ی اعلان استقلال ، امکانات تحول کیفی را در اقتصادفراهم ساخت که قبل از همه به شکل انتقال تدریجی مبادلات از جنس به نقد ظاهر گردید. (25)

مهمترین مسأله ای که اصلاحات امیر امان الله را با چالش جدی دچار می ساخت این بود که: ترکیب افکار اسلام مدرن با اهداف غیر مذهبی به مثابه ماهیت بغرنج تجدد طلبان در سیاست های اصلاح طلبان این دوره نفوذ نمود. گرمی وحرارت رفورم های اولی شاه امان الله که در دوره ای بین سالهای 1925ـ 1922 اعلام گردید،پس از قیام خوست در 1924ـ 1922 ملایم تر ومعتدل تر ساخته شد؛ ولی پس از سفر بزرگ در1928، شاه به تطبیق رفورم های قوی تر غیر مذهبی نسبت به گذشته اقدام نمود.

این سیاستها همچنین بلا تکلیفی میان میراث دوگانه ی طرزی و "جوانان افغان" را که :تصور مدل تجدد طلبی اسلامی را از یکطرف وتلاشهای عملی " جوانان ترک" را بخاطر تبدیل یک امپراتوری اسلامی به یک ملت ـ دولت مدرن تحسین می کردند، از طرف دیگر انعکاس می داد.

تأکید رفورمهای اولی بر فرمولبندی چوکات قانونی، حقوقی واداری دولت بود. نخستین قانون اساسی افغانستان در1923 اعلام شد وتعدادی از قوانین ومقررات خاص در مورد تشکیلات دولت مرکزی، ولایتی، اداری ومحلی وهمچنان قانون عمومی محاکم در بین سالهای 1923 ـ 1919 نافذ گردیدند. این قوانین ومقررات، ان چوکات اساسی را در بر می گرفت که شاه امان الله وحامیان تجدد طلب او در باره ی ملت ت دولت مدرن برای افغانستان در نظر داشتند. بنا براین، قوانین مذکور مقاطعه با گذشته را فرمولبندی می ک رد: قطع رابطه با سیاست استبدادی امیر عبدالرحان امیر حبیب الله که هنوز پایه های سلطنت قبایلی باقی مانده بود، ورود افغانستان را به در طرز تفکر قرن بیستم بشارت می داد.

رویهمرفته، مدل شاه امان الله را درمورد مشروعیت می توان همان تداوم تلاش امیر عبدالرحمان برای فائق شدن بر " مدل دولت قبایلی" تلقی کرد. امیر عبدالرحمان مشروعیت مذهبی قدرت را به مثابه بدیل " مدل دولت قبایلی" پیش کشید، اما شاه امان الله کوشید که حتا از " مدل اسلامی دولت" نیز فراتر رود، زیرا هدف او نه تنها وحدت ومرکزیت بخشیدن مردم ودولت، بلکه بالاتر از آن یعنی تجدد وترقی افغانستان در مسیر خط اروپایی بود وعلیرغم نوشته های طرزی، توقع برده می شد که تأسیسات مذهبی صرف یک متحد بی میل درین روند باقی بمانند.
شاه امان الله در اقدامات سیاست اصلاح طلبانه ی انقلابی خود سعی نمود تا میان ناسیونالیسم واقعی غیر مذهبی در ترکیه وتجدد طلبی لبرال اسلامی به شکل آنچه که سید احمد خان می گفت، توازن ایجاد کند. قانون اساسی که به کمک مشاورین ترکی مانند " جوان ترک" بدری بیگ تدوین گردیده بود به پیمانه ی وسیع از مثال ترکیه الهام می گرفت.(26)

ـ نمادهای نوگرایی ونا پایداری در الگوهای مدیریتی

روند نوسازی و تجدد گری در افغانستان از همان ابتدا تابه امروز توسط دولت ها ـ که حاصل اصلی تحکیم، حتا مشروعیت این نوگرایی است ـ تشویق وحمایت می شده است. (27) ولی نظامهای ناکارآمد بدلیل ناتوانی ونا تمامی ساختاری نتوانسته اند پروسه ی نوگرایی را به شایستگی مدیریت وساماندهی نمایند.

پس از دوره ی امیر حبیب الله و امان الله، نظامهای سیاسی حاکم بر افغانستان، متأثر از شرایط جهانی و تحولات فرهنگی، تکنولوژیک و اقتصادی جهان ونیز بر اثر ارتباط و حمایتهای سیاسی کشورهای خارجی وهمچنین بخاطر الزامات شرایط داخلی، به اجرای پاره ای از اقدامات صوری نو گرایانه در عرصه های سیاسی، اقتصادی، عمرانی وآموزشی دست یازیدند که از آن جمله می توان از نمونه های ذیل یاد کرد:

ـ تأسیس دانشگاهها، دانشسراها ومراکز آموزش عالی که از سال 1946با تأسیس دانشگاه کابل، رونق گرفت. آژانس عمران بین المللی ایالات متحده امریکا، با طرح ساخت بناهای دانشگاهی و بهبود نحوه ی اداره ی این دانشگاهها کمک فوق العاده ای نمود.

ـ تأسیس مدارس ورشد آموزش ابتدایی ومتوسطه.

در قانون اساسی 1965 تصریح شده بود که تحصیلات برای همه ی کودکان ونوجوانان از مدارس ابتدایی تا دانشگاه اجباری ورایگان است. از جنگ جهانی دوم به این سو حکومت افغانستان حدود ده درصد از بودجه سلانه ی خود را به همین امر اختصاص می داده است. به همین خاطر بود که مثلا تا پیش از جنگ داخلی، یعنی دهه 1970، تعداد دانش آموزان دوره ی ابتدایی دراین کشور حدود 490000 وعده ی دانش آموزان دوره ی متوسطه حدود 78500 نفر بوده است.

با این وجود، آموزش نوین بواسطه ی عدم کفایت مدارس، نبود آزمایشگاهها،کتابخانه ها وملزومات تحصیلی، ونیز به سبب کمبود معلمان ورزیده ای که از حقوق ومواجب خود راضی باشند، به نحو تکان دهنده ای عقب مانده است. با آن که طی سالهای قبل از کودتای خلقیها، با اجرای سه برنامه ی عمرانی پنج ساله، پیشرفتهای قابل ملاحظه ای در زمینه ی تأمین تسهیلات وامکانات مورد نیاز حاصل شده بود، اما هنوز خیلی مانده است تا امکانات همگانی کردن آموزش در این سر زمین فراهم گردد. (28)

ـ ایجاد موسسات فرهنگی ـ ادبی مانند " انجمن تاریخ"، " د پشتو تولنه"، " انجمن نویسندگان"، " انجمن آریانا" وبسیاری از موسسات پژوهشی، فرهنگی وادبی که در کابل، هرات، قندهار و مزار پدید آمدند.

ـ تأسیس وتکثیر نسبی رسانه ها ومطبوعات

ـ رشد صنعت چاپ ونشر با ایجاد "مطبعه دولتی" که زمینه چاپ ونشر جراید ونشریات و کتب فراهم گردید ودر رشد طبقه ی متوسط وتحصیلکرده ی شهری نقش موثری برجای گذاشت.

ـ توسعه ی عمرانی ورشد اقتصادی پس از جنگ جهانی دوم با اجرای برخی پروژه هابه کمک کشورهای غربی، امریکا واتحاد جماهیر شوروی رونق گرفت که از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره نمود :

ساخت میدان ها ی هوایی در شهرهای کلان، احداث جاده های پخته وشوسه، تأسیس صنایع ریسندگی وتولیدی، بهره برداری از منابع نفت، گاز وذغال سنگ، احداث سد وحفر قنوات ونیز ترویج وبهره گیری از روش مکانیزه درتولیدات کشاورزی، ساخت تونل سالنگ و پلها وپلچک ها وهمچنین ایجاد شبکه مخابراتی، تلفن وپست در شهرها ومراکز ولایات کشور.

ـ رشد امور بهداشتی با تأسیس شفاخانه ها در کابل ومراکز شهرهای بزرگ، ایجاد کلینیک ها ومراکز بهداشتی درمانی در مراکز ولایات و ولسوالیها ونیز اجرای طرح مایه کوبی عمومی.

ـ تأسیس ورشد احزاب وسازمانهای سیاسی در دهه 50 و60 میلادی، فضای سیاسی جامعه ی شهری را تکان داد. هرچند که حضور احزاب در عرصه ی سیاست کشور، موجب پویایی ونهادینگی فعا لیتهای مدنی نگردیده و نوگرایی در حوزه ی اندیشه ی سیاسی را عمق و پهناوری نبخشید؛ اما این حضور توانست بتدریج تأثیراتی را در روند سیاسی آینده کشور برجای بگذارد که نطفه ی فعالیتهای دو دوره گروههای روشنفکری مشروطه خواه، جنبش دمکراسی خواهی دهه 1960 ومهمتر از آن، حاکمیت رژیم چپی و احزاب جهادی وگروه طالبان از اواخر دهه 70 تا اواخر 2001میلادی، محصول فرایند رشد احزاب ایدئولوژیک در این کشور بشمار می آید.

ـ نوسازی ودگرگونی سیاسی با هدف پویایی نظام سیاسی، تلاشهایی بوده که به تغییر صوری در شکل رژیهمای حاکم منجر گردیده است. در سیر اینگونه تحولات ماهیت ساختاری وکارکرد اصولی این نظامها به غایت نوشدگی نرسیده است. تغییرات بوجود آمده در شکل رژیمها پس از1919، چهار مرحله ی صوری را تجربه نموده است :
نخست از سلطنت مطلقه ی امیر عبدالرحمان وامیر حبیب الله به پادشاهی مشروطه ی امیر امان الله تغییر یافت و تا پایان سلطنت محمد ظاهر ادامه یافت.(1973ـ1919)

در مرحله ی دوم، رژیم جمهوری داود خان، نوعی گسستی در سلسله ی نظا پادشاهی پدید آورد

در مرحله ی سوم، جنبش چپ پس از دو دهه مبارزه ی سیاسی، به ایجاد نخستین نظام " جمهوری دمکراتیک خلق" موفق گردید
ودر مرحله ی چهارم، گروههای اسلامی وجهادی، طالبان و جامعه ی بین المللی در تلاش برای تجدید نظم نو سیاسی پرداختند که این مرحله نیز، سه دوره ی مهم وبحران خیز را در بر می گیرد:

1. گروههای جهادی پس از سقوط رژیم خلقی، به تأسیس " دولت اسلامی" ای مبادرت کردند که معجونی از دلبستگیهای ایدئولوژیک و علایق قبیله ای را نمایش می داد. (1997ـ1991)

2. گروه نو ظهور و پر اسرار طالبان پایه های " امارت اسلامی" خودرا بر حوضی از خون وخشونت وتحجر بنا کردند وبا الگوهای نظری وعملی خویش در شیوه ی حکومتی، قرائت تازه ای در اندیشه ی سیاسی اسلام گشودند(2001ـ1997)

3. " جمهوری اسلامی" پدید آمده در سایه ی حمایت امریکا و جامعه ی بین المللی، هرچند با داعیه ی دمکراسی و استقرار نظم مدنی ونیز با خوشبینی های فزاینده ی مردم استقبال گردید، اما بتدریج با ناکامی های عدیده ای مواجه شده است. (2008ـ2001)

ـ منحنی چالشها

بنا براین، با سیر فرایند نوگرایی در افغانستان ومقایسه ی آن با میزان گستردگی پیشرفتهای دنیای معاصر، باید اذعان نمود که در مجموع تلاشهای صورت گرفته در روند نوسازی افغانستان در طول یک سده ی اخیر عمدتا در حوزه ی آموزش، اقتصاد، صنعت، تکنولوژی، رسانه های دیداری وشنیداری مطبوعاتی ونظام سیاسی ودیوانی، اقدامات نا پیوسته، نا موفق و نا بسنده ای بوده است. از این رو، می توان گفت روند منطقی و سیر تاریخی این پدیده بدلیل ادامه ی کهنه گرایی در منطق وباورهای اجتماعی وسنتی بودن ساختار ذهنی، به جریان بسیار کند وغیر مؤثر تبدیل شده وبدینترتیب دستاوردهای چشمگیر، ساختاری و مهمی برای زندگی اجتماعی وسرنوشت سیاسی مردم افغانستان به ارمغان نیاورده است؛ وبلکه نا توانی و نابسندگی سیره ی نوگرایی، به پیروزمندی وغلو سنت گرایان ومتولیان مذهبی در تغذیه ی بینش ودانش جمعی منجر گردیده وبدینترتیب، بهانه ومجال فرو بستگی هرچه بیشتر تعامل اجتماعی وانسداد جدی تر دلبستگی های ملی در جامعه ی قبیله ای افغانستان را مساعد کرده است. از همین رو است که شایسته شمردن پایبندی های قومی، وقدسی دانستن تابو های عشیره ای در رویکردهای فرهنگی ـ سیاسی، منزلت و ارجمندی روح ملی را نازلتر ازشأن تعالیم قبیله ای قرار داده است وطبیعتا درچنین سودایی، نه وفاق اجتماعی ونظم سیاسی شایستگی نزول پیدا می کند ونه ارزشهای مادی ومعنوی مدرنیته مجال بلوغ می یابد.
بنا براین، در جمع بندی این گونه تلاشها می توان استدلال نمود که به توفیق نرسیدن آرمان مدرنیته در افغانستان معلول کاستی و فرو ماندگی چند عامل اساسی می باشد:

الف : مهمترین پدیده ای که جریان مدرنیسم را به بایستگی سوق وسیرت می بخشد، ایده ها وداه های نظری وعملی جامعه ی روشنفکری است که با تولیدات فکری ـ علمی، دستاوردهای فرهنگی ومبارزه ی سیاسی ـ عملی خویش رهیافتهای نظری و الگوهای اجتماعی را در جهت عبور از مر حله ی سنتی وپیشا مدرن ارئه میدهد. درافغانستان اما بدلیل کم شمار بودن روشنفکران و دانش آموختگان، عقیم ماندن جنبش روشنفکری، وفقدان بسترهای لازم روشنگری، نقش این قشر در بازتولید داده های فکری و الگوهای اجتماعی مدرن بسیار محدود، نا منسجم وغیر موثر بوده است.

ب : نوگرای مستلزم نو شدگی در بینش جمعی، پویایی در دانش اجتماعی ودگر سازی در ساختار ذهنی یک جامعه ی سنتی وقبیله ای می باشد که سیر مدرنیته را تسهیل وهمگانی می سازد، امری که در افغانستان بخاطر توسعه نیافتن فرایند شهر نشینی و گستردگی بی سوادی مجال ظهور نیافته است.

ج : نظامهای سیاسی کثرت گرا، مشروع وپویا، عامل اصلی دگرگونی درحوزه های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جوامع می باشند که می توانند رهیافت مدرنیسم را به شایستگی مدیریت نمایند، در افغانستان اما با وجود تحولات پرشتاب وتغییرات پیوسته در کل نطامها از مشروطه ی سلطنتی به جمهوری، دمکراتیک واسلامی، ساختار و کارکرد این نظامها از یک رشته ومنشأ هویتی احتوا می گردد وآن: ساختار قبیله ای و مدیریت استبدادی می باشد که زمینه ومنفذ هرگونه تغییرات وپیشرفتهای نمادین را سد نموده است.

در نهایت این که، در افغانستان بدلیل فقدان عناصر مهم دولت سازی و فراهم نیامدن پیش زمینه های فکری وعینی مدرنیته، مولفه های اصلی مدرنیسم، یعنی اومانیسم، سکولاریسم، علم گرایی ولبرالیسم صورت واقعی نبسته وبه سیرت سیاسی و بینش جمعی در نیامده وجلوه ی عملی پیدا نکرده است.

ادامه دارد...

پاورقی ها

17. ژاک هونتزینگر، در آمدی بر بر روابط بین الملل، ترجمه عباس آگاهی ( مشهد: معاونت فرهنگی آستانقدس رضوی، 1368) ص 232

18. همان، صص 233 ـ 232

19. دکتر عبدالهادی حائری، " پژوهشی پیرامون مفهوم نوین آزادی از دیدگاه پارسی زبانان افغانستان "، بخش نخست، فصلنامه مطالعات تاریخی، شماره مسلسل 5،بهار 1369، صفحه7

20. همان، ص 8

21. حائری به نقل از :
Vartan Gregorian,The Emergence of Moderen Afghanistan: Polities of Reform and Moderization, 1880- 1946 ( Stanford, California,1969) p, 6.

حائری، ص 19.22

23. اوستا اولسن، اسلام وسیاست در افغانستان، ترجمه ی خلیل الله زمر (بی جا: بی نا، 1999)صص 100 ـ 99

. همان، ص 125 24

25. رک. به : میر محمد صدیق فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، جلد اول، قسمت
دوم(قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1371) صص 556 ـ 555

26. رک به : اوستا اولسن، صص 130 ـ 118

27. رک به : الیور روا، ترجمه ی ابوالحسن سرو مقدم، اسلام ونوگرایی سیاسی (مشهد:
معاونت فرهنگی آستانقدس، 1369) ص 32

28. مری لویس، کلیفورد، سرزمین ومردم افغانستان، ترجمه ی مرتضی اسعدی ( تهران: انتشارات علمی وفرهنگی،1368هش) ص 118

درون داده های فرهنگ قبیله ای

افغانستان وسازه های ناقص هویت ملی

چهار شنبه 16 ژوئيه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

افغانستان و سازه های ناقص هویت ملی

فصل اول

چهار شنبه 9 ژانويه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

فارسی ستیزی؛

ناسنجشگری در سیاست واستبداد در مدیریت

چهار شنبه 20 فوريه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

درون داده های فرهنگ قبیله ای

حمزه واعظی — 2008-07-15T22:55:00Z

ساختار موزاییکی مبتنی بر "پاره فرهنگ" های پرشماری از اجزا وسازه های درون ـ ساخت می باشد. شاخص ها و شئونات ناهمگون این فرهنگ ها با وِِیژگیهای درونی و نمودارهای نمادین خود، نظم ونظام های متفاوتی را به نمایش گذاشته است. تحلیل محتوای مختصات این فرهنگ ها، این گمانه و مفروضه را به واقعیت شبیه می سازد که سو گیری و سازمان یابی اجزاء و عناصر آنها به ترسیم، تبیین وتثبیت نمادها ونمایه های "فرهنگ کل" یافرهنگ ملی، مشارکت وکمک موثری نکرده اند، بلکه هرکدام نمایانگر ویژگی ها وخصوصیت " فرهنگ قبیله ای" می باشند که دریک بستر جغرافیایی و دردرون مرزهای یک حوزه ی سیاسی و ژئو پلتیک بنام افغانستان، به ظهور رسیده اند.

به عبارت دیگر، تقابل وگوناگونی این خرده فرهنگ ها به نحو موثری از ظهور وبلوغ یک "نظام فرهنگی" و کارکردها ی آن درافغانستان جلوگیری نموده است. "کارکردهای مهم نظام فرهنگی درصورت فراهم بودن زمینه های بروز، می تواند شامل این عناصر باشد: تامین نیازهای فیزیولوژیک، ایجاد ارتباط جمعی، دادن هویت فرهنگی به اعضا، حفظ بقای جامعه وایجاد همبستگی و انسجام اجتماعی. طبیعی است که بدون تحقق این کارکردها، هیچ جامعه ای به پایداری وپیوند خوردگی نمی رسد". (11)

شناخت وباز سنجی ویژگی های فرهنگ قبیله ای، می تواند به کشف ودرک دقیقِ بسیاری ازابهامات و ناگفتگی های "بحران پنهان ملی" درافغانستان یاری نماید.؛ بحرانی که همواره در درون ساختار اجتماعی شعله ور بوده واز پدید آمدن یک نظام مطوب اجتماعی و سیاسی جلوگرفته است. این ویژگیها را می توان در مفاهیم ذیل بازتعریف نمود:

کل ناپذیری فرهنگ قبیله ای

فرهنگ قبیله ای درافغانستان " کل ناپذیر بوده است. به این معنی که ارزشها، هنجارها و آموزه های آن، قابلیت اتساع و همانندی پیدا نکرده است. عناصر و اجزای آن با نمایه های خُرد و جزئی احتوا شده است. به همین دلیل، دایره ی شمولیت آن محدود وشعاع تأثیر گذاری و تاثیر پذیری آن محصور گردیده و درحوزه ی روابط درون قبیله ای و درون محیطی خلاصه می شود. این فرهنگ، تنها به مشروب نمودن افراد قبیله وعشیره بسنده می کند وازخصلت انطباق، انعطاف و تعامل با سایر فرهنگ های پیرامونی نا توان ونابرخوردار است و ازقدرت " اشاعه "، "انتشار" و " احاله" عاجز. پیام و پیمانه ی این فرهنگ فقط خواسته ها، آرزوها و خاستگا ههای قبیله را برمی تاباند و برتشدید و تحکیم باورها وجهان بینی محیطی و فرقه ای اعضای عشیره صحه می گذارد. بیشترین حوزه ی تأثیر آن، چارچوبه ی قبیله وزیر مجموعه هایی مانند طایفه، ایل و عشیره را شامل می شود. فرهنگ قبیله ای از کل گرایی وشمولیت عام گریزان است. سهم ناچیز و اندکی درتشکیل و تعمیم فرهنگ ملی می گیرد وبر تفرق وتشخُص محیطی بیشتر تمایل وتوافق دارد، تا ادغام پذیری و مشارکت درتولید مفاهیم عام و همه پذیر؛ گرایش بیشتر به دفع داردو توانایی ضعیفی درجذب. تحمل هضم عناصرو تولیدات جدید را ندارد؛ مرکز گریز است و از استعداد تحمیل و تکثیر خود بر سایر فرهنگها دریک دگردیسی کلان محروم می ماند.

به بلوغ نرسیدن فرهنگ ملی درافغانستان که نشانگرهویت تعمیم یافته ی جمعی تمامی شهروندان و اقوام کشوردرحوزه ی یک زندگی مشترک و به هم پیوسته ی سیاسی ـ اجتماعی باشد، ناشی از تفرق وتعدد فرهنگ قبیله دراین کشور می باشد. تفرُق و تغلُب فرهنگ انفکاک پذیر وکم بنیه قبیله ای، فضای محدودی را برای ظهور و تولید فرهنگ ملی دراین کشور فراهم کرده است. بی گمان درچینن فرایندی، هویت ملی مجال نهادمندی ونمادسازی پیدا نمی کند و درنتیجه به شکل غیر ارگانیک، شهروندان کشور را دریک همایش سمبلیک درسایه ی یک نظام گسست پذیر سیاسی ـ اجتماعی گرد آورده است؛ نظامی که همواره ودر موارد مختلف درمعرض چالش و فرسایش قرار می گیرد.

خِرد گریزی

"خِرد گریزی" مشخصه ی دیگر فرهنگ قبیله ای درافغانستان است. این فرهنگ چون برمبنای پرشمار احساسات، عواطف، سنت ها، عادت ها وآموخته های رمزواره وعوامانه تعبیر، تفسیر وتشخیص شده است و مطالبات ومحاسبات خرد ورزانه را در داده های عینی بر نمی تابد ودرست به همین دلیل بر مدار ثابت وراکدی آز آموزه های خرد گریز، عاطفی و محیطی می چرخد. بسته بودن محیط، کوچک بودن فضای زندگی، محدود بودن امکانات معیشیتی، ثابت ماندن معیارهای رفتاری، قدسی شدن هنجارها و دریافت های اجتماعی، فقدان ارتباطات بیرونی ومصون بودن از تحولات و تطورات فرهنگی ـ سیاسی، مجاری نفوذ وشیوع عناصر جدید را درفرهنگ قبیله ای بسته و شکل گیری حوزه ی بنیش و دانش اجتماعی را به شدت محدود ومحصور نموده است. بی گمان، درچنین شرایطی اولا رفتارهای اجتماعی برمبنای عادت و کنش های غیر عقلانی جمعی و براساس سنت و مناسک قبیله ای صورت می گیرد که در مناسبات میان ـ قومی و اجتماعی بروز می کند.

ثانیا ناتوانی خودرا در همجوشی وهمگویی بین ـ قومی و نیز نا اهلی خود را درساماندهی فرهنگ کلان ملی نشان می دهد. عناصرو نشانه های فرهنگ قبیله ای، بدلایل یاد شده، شایستگی و بایستگی ترکیب سازی وفربهی فرهنگ ملی را ندارد ولاجرم همچنان در دایره ی ادراک محدود قبیله باقی می ماند. فرهنگ ملی به دلیل گستردگی حوزه ی نفوذ و تأثیر گذاری خود می باید از عناصری تالیف گردد که "خردمندی" و " عقلانیت"، شأن بنیادین آن باشد تا بستر مطمئنی برای پویایی، همسویگی، همصدایی، همانندی وهمخویی بیشتر ینه شهروندان و اقوام کشور را فراهم آورد. فرهنگ قومی درافغانستان اما فاقد چنین ویژگی و کارکردی بوده است. به همین دلیل، سازه ها وعناصر هویت و فرهنگ ملی دراین کشور به فرزانگی معهود وکمال مطلوب نرسیده است.

بسترسازی عصبیت ها

فرهنگ قبلیه ای درافغانستان بستر رشد و پردازش "عصبیت ها" قرار گرفته است. تألیف عناصر ناپایا و خصلت " کوتاه برد" این فرهنگ به همراه ریخت بلاهت شئون وتحول ناپذیر آن، زمینه و بهانه ی گسترش جمود اندیشی اجتماعی وظهور حساسیت های قومی، زبانی، نژادی، مذهبی ومحلی را پدید آورده است. مذهب، باورها و انگاره های قومی هرکدام به نوبه ی خود تأکید و تأیید ویژه ای برتشدید وتحکیم اینگونه حساسیتها بوده اند. فقدان دانش وفرزانگی اجتماعی ونابسندگی مولفه های بنیادین همسازگر ملی، دامنه ی عصبیت ها را فراختر و زمینه های ذهنی وعینی تکثیر بیگانگی ها و بداندیشی ها ی متقابل میان اقوام کشور را قوام یافته تر ساخته است.

تاریخ اجتماعی وسیاسی این سرزمین، منازعات و ناسازگاری های مختلف قومی، مذهبی، نژادی، زبانی و محلی را شاهد بوده است. این منازعات گاه به شکل رویا رویی های خشونت بار وخونین (12) وگاه به صورت نا شکیبایی ها وبد نگری های ممتد واغلب به شکل ناهم پذیری ها ی مداوم وترمیم ناپذیر درتعامل اجتماعی وسیاسی میان پشتون هاـ تاجیک ها، تاجیک هاـ ازبک ها و نیز میان پشتون ها ـ هزاره ها وهمچنین سایر اقوام کشور تجلی یافته است.

بسته بودن مجاری تحرک اجتماعی

اصطلاح تحرک اجتماعی به حرکت افراد وگروهها بین موقعیتهای اجتماعی ـ اقتصادی مختلف بکار برده می شود. تحرک عمودی به معنای حرکت به بالا یا پایین نردبان اجتماعی ـ اقتصادی است. افرادی که دارایی، در آمد یا پایگاه اجتماعی کسب می کنند دارای تحرک صعودی هستند.، در حالی که کسانی که در جهت عکس آن حرکت می کنند دارای تحرک نزولی هستند. میزان تحرک عمودی در جامعه یکی از شاخصهای عمده ی میزان " باز بودن" آن بوده و نشان می دهد تا چه اندازه افراد با استعداد که در قشرهای پایین تر متولد می شوند می توانند از نردبان اجتماعی ـ ااقتصادی با لا بروند. (13)

تحرُک اجتماعی کم مایه، از دیگر پیامدهای فرهنگ قبیله ای درافغانستان بوده است که به بسته شدنِ بیشتر فضای زندگی اجتماعی وامکانات واقتصاد عمومی یاری رسانیده است. درتثبیت وتداوم این روند، سه عامل بیش از همه نقش اساسی و بنیادین ایفا کرده است. این عوامل که بصورت یک نظام پیوسته ودرهم تنیده عمل کرده اند عبارتند از :

1. مناسبات فسیل شده ی اجتماعی ویکنواختی شرایط اقتصادی، انگیزه وزمینه ی ضعیفی برای تغییرات اجتماعی ودگرسازی وضع موجود باقی گذاشته است. درفرهنگ قبیله ای افغانستان عنصر "انتخاب" مجال میدان داری پیدا نمی کند. عادت، تصادف وهنجارهای قومی درهمه ی زمینه ها وحوزه های زندگی فردی و اجتماعی، تعیین کننده ی رفتارها وهدف های افراد وگروههای اجتماعی می باشد. شغل، ابزار ها و روش زندگی، محل سکونت، ازدواج، مالکیت وابزارهای تولید وسایر مناسبات در این جامعه، عمدتا موروثی هستند. به همین جهت " تحرک اجتماعی" به صورت عمودی بسیار کم صورت می گیرد؛ "تحرک مکانی" ـ به جز در میان گروه قومی کوچی ـ به دلیل ساختار زندگی بسته ی اجتماعی ـ محیطی، کمبود کلان ـ شهرها، عدم جاذبه های شهر نشینی ورکود توسعه ی شغلی، بسیار به آهستگی صورت می گیرد و درنتیجه، روند تحرک اجتماعی هم، در هیأت صعودی وهم، در تراز افقی برای بهگشت شرایط وعناصر زندگی و محیط اجتماعی کمتر به وقوع می پیوندد.

2. نظام آشفته ی اقتصادی، روستا نشینی وفقدان فرصت های شغلی بدلیل فقر تولیدات صنعتی و رشد کند نمودار اقتصادی، ومشخص تر و موثر تر از همه، ثبات، بقا وغالب بودن مناسبات فئودالی ازعوامل ودلایل مهم واساسی رکود اجتماعی وسکون اقتصادی درافغانستان به شمار می رود. تأثیرات مستقیم و مخرب این عوامل در زندگی اجتماعی اقوام افغانستان، موجبات تحرک ناپذیری ودرنهایت عدم توسعه ی اجتماعی وکندی رشد اندیشه ی جمعی رافراهم آورده است.

3. نظام ناپایدار وناتوان سیاسی نیز، نه قادر به ایجاد شرایط با ثبات اقتصادی، شغلی ، خدماتی وتولیدات صنعتی بوه است ونه از نظر تعهد سیاسی و مشروعیت ملی، از شایستگی وبسندگی لازم برخوردار بوده اند تا خودرا ملزم به تقسیم نگاه برابر در مقابل جایگاه اجتماعی، شأن شهروندی و ارزشهای انسانی شهروندان خویش بشمارد.
بنا براین، در سایه ی چنین نظام سیاسی و سازمان بندی اجتماعی ای، زمینه های رشد اقتصادی، آزادیهای مدنی و اجتماعی مجال پیدا نمی کند و در نتیجه تحرک اجتماعی نیز امکان تفصیل و توسعه نمی یابد.

قشربندی تغییر ناپذیر

فرهنگ قبیله، نوعی "قشربندی ثابت" را درساختار اجتماعی اقوام کشور ایجاد کرده است. وجود وثبوت متغیرهای مختلفی که نام بردیم، ساختار اجتماعی را به تکرار، ناپویایی، یکنواختی وبیماری تغییر ناپذیری مواجه ساخته است. ساخت فئودالی نشانه ی اصلی تثبیت وتحکیم قشربندی موجود می باشد که نوعی نظام پایدار، ولی نابرابر اجتماعی را سامان داده است. الگوی این نظام برنموداری رسم شده که " جابه جایی عمودی" درقشربندی اجتماعی به ندرت رخ میدهد. برمبنای چنین نموداری، لایه های " زیرین " بندرت شانس ارتقاء به سطوح "رویین" را پیدا می کنند و سطوح رویین نیز کمتر دچار دگردیسی ساختاری می گردند. یک دهقان براساس نظام ثابت فئودالی، همواره در دایره ی شأن اجتماعی، دهقان باقی می ماند. بستر اجتماعی و ابزارهای لازم تولیدی، گشایشی به نفع ارتقاء و تغییر پایگاه اجتماعی وی پدید نمی آورد و او ناگزیر است درچرخه ی سیستم ناعادلانه وثابتی که به صورت موروثی وطبق روابط وسنت های قبیله ای رقم خورده است، الزامات و اجبارهای این نظام را همواره پذیرفته وبه فرزندان و نسل بعد ازخود به ارث بگذارد.

همچنین، در الگوی طبقاتی چنین نظامی، یک "خان" ، "ارباب" و "مالک" همواره و درهمه حال از شوکت اجتماعی وتوانایی مالی طبقه ی خان، مالک وارباب برخوردار است، چرا که اهرم های ارتقای سلطه ی اجتماعی را دردست دارد؛ یعنی " زمین" و "ابزارهای تولید". بدین جهت پایگاه اجتماعی آنان ـ تازمان درچنگ داشتن این دو عنصر ـ با تغییر وتزلزل جدی دچار نمی گردد. بدین ترتیب حتا فرزندان و بازماندگان آنها نیز از همان جایگاه و پایگاه اجتماعی برخوردار گردیده و بصورت سیستماتیک برنظام و روابط اجتماعی مسلط می شوند.

یک " مولوی " و "ملا" نیز، در این نظام اجتماعی ازجایگاه ویژه و نسبتا ثباتمندی برخوردار است. واسطه گری میان لایه های زیرین و سطوح رویین، واسطه گری میان خدا ومردم، پیوند زدن میان دنیا و آخرت از وظایف ثابت وپذیرفته شده ی آنها می باشد. این و ظایف درهرزمان و محیطی، تا زمانی که عنصر مذهب از استحکام وفراگیراجتماعی برخوردار است، قابل تطبیق و مورد نیاز می باشد. به همین دلیل، پایگاه اجتماعی دارندگان آن نیز درهمه حال بریک مدار ثابت استوار می ماند.

یک "زن" دائما در بینش اجتماعی جزو لایه های زیرین جامعه قرار دارد. کارکردهای اجتماعی او تعیین شده است: خانه داری، تولید بچه، اطاعت وتمکین مطلق ازشوهر وکرنشگری در برابر سایر مردان قبیله، گوشه گیری و قناعت، سهم گیری در کار وتولیدات کشاورزی ولی، نا برخورداری ازحق دخالت درامور اساسی وتصمیم گیری درحوزه ی زندگی خانوادگی واجتماعی وتحمل انواع فشارها و نابرخورداری های روزگار. پایگاه اجتماعی وجایگاه طبقاتی او نیز طبعا ارتباط مستقیمی با عوامل فوق دارد، که اساسا فرهنگ قبیله ای بر وی تعیین و تحمیل کرده وبرسرنوشت اجتماعی و زندگانی خصوصی او الزام واجبار نموده است. طبیعی است تازمانی که این فرهنگ، الگوی عام روابط ورفتار اجتماعی بوده باشد، پایگاه وشأن اجتماعی زن نیز، درهمین سطح و سویه باقی خواهد ماند. (14)

مجال نیافتگی وفاق ملی

فرهنگ قبیله ای دلایل وعو امل تجلی یافتن "وفاق اجتماعی" میان اقوام را مجال گرفته است. وفاق اجتماعی عبارت است از توافق جمعی برمجموعه ای از اصول وقواعد اجتماعی که دریک میدان تعاملی اجتماعی Communal که خود موجد "انرژی عاطفی" است بوجود می آید. انرژی عاطفی همزمان نتیجه و موجد توافق اجتماعی Social Attumnment است. وفاق اجتماعی دارای کارکردهای مهم ذیل مباشد:

الف ـ وفاق اجتماعی موجبات ثبات سیاسی را فراهم می کند.

ب ـ وفاق اجتماعی دو مشکل بنیانی که هرنظم اجتماعی بالقوه با آن دست به گریبان است، یعنی پیش بینی پذیری رفتارهای اجتماعی و تعاون اجتماعی را حل می کند.

ج ـ با حل دومشکل فوق وهمزمان با ظهور اعتماد اجتماعی متقابل، زمینه برای همکاری اجتماعی، مشارکت اجتماعی که خود پیش شرطی برای اصلاح و توسعه ی اجتماعی است ، فراهم می گردد.

د ـ با وجود وفاق اجتماعی گسترده و تعمیم یافته و هویت های جمعی بارز و نسبتا یکپارچه، جامعه دربرخورد بافرهنگهای بیگانه وفرایند انتشار فرهنگی که هر آن درابعاد مختلف قدرت جنبشی بیشتری کسب می کند، ضمن این که می تواند درمقابل آثار مخرب آنها ازخود مصونیت بیشتری نشان دهد، همزمان قادر است به صورت فعالانه با آنها برخورد نماید وبصورت گزینشی بعضی ازعناصر آنها را به نفع خود جذب کند.

و ـ یکی از راههای کاهش شکاف بین اخلاق نظری واخلاق عملی تقویت وفاق اجتماعی عام وتعمیم یافته می باشد. ازکنشگران اجتماعی درنظام اجتماعی که بر اساس وفاق عام وتعمیم یافته استوار است انتظار میرود که نظام شخصیتی شان حائز تمایلاتی نظیر وابستگی عاطفی تعمیم یافته به اجتماع وهویت جمعی تعمیم یافته و تعهد درونی تعمیم یافته وخود گرایی و به قول پارسنز، "سوی گیری عامگرایانه"Orientation universalistic
نسبت به موضوعات اجتماعی وفرهنگی باشند.

ز ـ وفاق اجتماعی به گسترش عاطفه ی اجتماعی کمک می کند. عواطف درروابط اجتماعی اگر چه یک امر فردی است؛ اما موجب تحریک احساسات وتمرکز آن برمحور همبستگی اجتماعی می گردد. متقابلا فقدان عواطف درروابط اجتماعی به بروز نوعی بی تفاوتی وکسالت می انجامد. "کمپر" درتحلیل جامعه شناختی خود به پنج احساس منفی یعنی تقصیر، خجالت، اضطراب، افسردگی وعصبانیت که می تواند مولد روابط اجتماعی باشد توجه می کند. او دو بعد برای روابط اجتماعی درنظر می گیرد: بعد قدرت وبعد منزلت. بُعد رابطه ی قدرت حاوی زورگویی، اجبار، تهدید و تنبیه کردن و سلطه یابی و غیره است. بُعد رابطه ی منزلتی حاوی ایثار، حمایت عاطفی، دوستی، تمجید وغیره است. ( کمپر 1979 صفحه 435 ) ـ (15)

فرهنگ قبیله ای درافغانستان مانع جدُی پرورش وظهور عناصر وفاق اجتماعی شده است. وفاق اجتماعی مبتنی برنوعی عقلانیت فرهنگی ـ اجتماعی نظام یافته استوار می باشد؛ اما مسلط بودن فرهنگ قبیله ای چنانچه که گفته شد، رفتارها و تعامل اجتماعی را بر عواملی چون عادت، تصادف وناسنجیدگی عقلانی رقم می زتد. عناصر وعوامل بنیانی وفاق اجتماعی موجب تحقق نیافتن نظم اجتماعی نیز شده است. این نظم نه تنها درساختار ملی بلکه دردرون سازمان قومی نیز متکامل و قاعده مند نگردیده است. دردرون قبایل، حوزه های کوچکی از دسته بندی های اجتماعی وجود دارد که دارای مناسبات وخرده فرهنگ های تفکیک شده ای هستند ودربسیاری از موضوعات اجتماعی درتعارض وتقابل باهمدیگر قرار دارند. اصطکاک ها وتفاوت های ناشی از این تعاملات حتی ساختار درون قبایلی را نیز با چالشهای چند وجهی وتضادهای فراوانی مواجه ساخته است.

بنیادهایی نظیر نسبت های عشیره ای، ایلی، تباری، طایفه ای و سمتی، خویشاوندی ومحیطی عوامل پررنگی هستند که درجهت تفریق وتقسیم مناسبات درون ـ قبیله ای نقش مهمی ایفاء کرده اند. بعنوان مثال، در درون سازمان قومی پشتون تقسیم بندی های متعددی نظیر درانی، غلزایی، سدوزایی، ومحمد زایی وجود دارد که که هرکدام به زیر مجموعه ها وعشیره های متعددی تقسیم می شود. وجود این گونه نسبت ها، همانگونه که جامعه ی قبیله ای پشتون را به پارچه ها و طایفه های بسیاری تفکیک کرده است، به همان میزان پراگندگی وچند گانگی آنها را نیز، در درون سازمان قومی فراهم آورده است.

سازمان قبیله ای هزاره نیز به شاخه های متعددی نظیر دایزنگی، دایکندی، بهسود، شیخعلی، احمد بیگ، جاغوری و ... تقسیم شده است که هرکدام ازآنها نمایانگر و نماینده ی زیر مجموعه های طایفه ای پر شماری می باشند. بافتار ویژه و ساختار متفاوت این طوایف و کتله ها، به همراه ویژه گیهای محیطی، تفاوتهای محسوسی را در درون واحد قومی هزاره ایجادنموده است. این موضوع درمیان تاجیک ها، ترکمن ها، و ازبک هاو سایر اقوام افغانستان نیز به روشنی وبه وفور وجود دارد که قابل مطالعه ومشاهده است.

بنابراین، تقسیمات قومی که بخشی از آن، نتیجه ی فقدان نظم سیاسی می باشد، در بسیاری ازکشورهای عقب مانده ی جهان سوم، وپر رنگ تر درافغانستان، وجود دارد که منشأ بسیاری از بحران های ملی گردیده است. بدین جهت باید به ناتوانی بسیاری از دولت های جهان سوم، منجمله افغانستان، توجه داشته باشیم که مردم آنها هنوز دولت را بعنوان نمادقابل توجهی که شایستگی جلب وفاداری آن را داشته باشد نمی شناسد. درچینن مواردی تقسیمات قومی بعنوان انگیزه های نزاع، خشونت و حتی تجزیه ی کشور جلوه پیدا می کند. (16)

بدیهی است که وفاق نظام یافته ی اجتماعی درچنین ساختاری فرصت ظهور نمی یابد. چنانکه درافغانستا نیز، این پدیده بدلیل تقسیمات قومی و شکاف های پدید آمده ی ناشی از آن، عرصه ی ملی را احتوا بخشیده و مؤلفه ها و عناصر عاطفی، فرهنگی واجتماعی آن هنوزهم به بایستگی نرسیده است.

پاورقی ها

11. رک. به : محمد حسین پناهی، " نظام فرهنگی، کارکردها ودگرگونی آن درارتباط با بحث تهاجم فرهنگی "، نامه پژوهش، سال اول، شماره 2و3 ( پاییز وزمستان 1375) صص 123 ـ91

12. مثل جنگ پشتونها علیه هزاره ها در دوره ی امیر عبدالرحمان خان در پایان قرن نوزدهم که گفته می شود بیش از 62 درصد از افراد این قوم نابود گردید.

13. آنتونی گیدنز، جامعه شناسی، صص 263ـ262

14. تحولات سه دهه اخیر ـ چنانکه در فصل چهارم توضیح داده خواهد شد ـ تا حدودی ،تغییرات مشهودی در دگردیسی ساختار طبقاتی پدید آورد.

15. مسعود چلبی، " وفاق اجتماعی" ، نامه علوم اجتماعی، جلد دوم،شماره 3 ـ بهار 1372، صص 21 ـ17

16. رک به: احمد ساعی، درآمدی بر شناخت مسایل اقتصادی ـ سیاسی ـ جهان سوم ( تهران : نشر قومس، 1374) ص125

افغانستان و سازه های ناقص هویت ملی

فصل اول

چهار شنبه 9 ژانويه 2008, نويسنده: حمزه واعظی

فارسی ستیزی؛

ناسنجشگری در سیاست واستبداد در مدیریت

چهار شنبه 20 فوريه 2008, نويسنده: حمزه واعظی